ሰላሳን ሽዱሽተን ስልትታት

Tuesday, April 19th, 2016

1902 Border Treaty Map </br></br> <p>It was annex to the Treaty of 1900, regarding the frontier between Eritrea & Ethiopia. It was Signed at Addis Ababa, Ethiopia, on 15 May 1902. It commenced at the tri-point where the Eritrean, Ethiopian & Sudanese borders meet. The border then followed the Setit to its junction with the Mai Teb. From this tripoint the border was to proceed leaving Mount Ala Tacura to Eritrea, & joining the Mareb at its junction with the Mai Ambessa.</p>

መእተዊ

ሰላሳን ሽዱሽተን ስልትታት ፍሉይ ጥንታዊ ምስላታት ቻይና ዝሓዘ ዀይኑ፡ ጎራሕን ረቒቕን ኣገባብ ስልትታት ውግእ ዝገልጽ'ዩ። ካልኦት ወተሃደራዊ ጽሑፋት ውግእ፡ ከም ብሱን ዙ እተጻሕፈ ጥበብ ውግእ፡ ኣብ ስነ-ቅርጽን ምምሕዳርን ሰራዊትን ስልትታት እዋን ውግእን ዘተኰረ ክኸውን 'ከሎ፡ ሰላሳን ሽዱሽተን ስልትታት ግና ዝያዳ ኣብ ፖለቲካዊ፡ ዲፕሎማሲያውን ስለያውን መዳያት ዝሕግዝ'ዩ። እዚ ምስላታት ንስልትታት እዋን ውግእ ጥራይ ዝገልጽ ዘይኰነ፡ እኳ ደኣ ስነ-ኣእምሮኣዊ ምውጋእን ምምዝዛንን ዓቕሚ ጸላኢ ዘዳኽም ስልትታት ዝሓዘ'ዩ። ብሓፈሻ ሸሽዱሽተ ስልትታት ዝሓዙ ሽዱሽተ ምዕራፋት ኣለዎ። እቶም ቀዳሞት ሰለስተ ምዕራፋት እቲ ሚዛን ብወገንና ኣብ ዝዛዝወሉ እዋን ንዘገልግሉ ስልትታት ክጠቕሱ 'ከለዉ፡ እቶም መወዳእታ ሰለስተ ምዕራፋት ከኣ ዝያዳ እቲ ሚዛን ብወገን ጸላኢ ኣብ ዝዛዝወሉ እዋን ዝሕብሩ ስልትታት'ዮም።

*እዚ ስልትታት ዋላ'ኳ ማኬቬሊያዊ ጽንሰ-ሓሳብ ስለ ዝሓዘለ [እቲ መወዳእታ ነቲ መስርሕ ቅቡል ይገብሮ]፡ ስነ-ሞራላዊ ትሕዝቶኡ ዘተሓታትት እንተኾነ፡ ኣብ መዓልታዊ ህይወት ብግብሪ እንዕዘቦ ነገር ስለ ዝኾነ ምፍላጡ ኣገዳሲ'ዩ። ብተወሳኺ ነፍስወከፍ ስልቲ ብዛንታ ዝተሰነየሉ ምኽንያት፡ ብመሰረት'ቲ ዛንታ ነቲ ስልቲ ብቐሊሉ ክትዝክሮ ስለ ዘኽእል'ዩ። ስለዚ ገሊኡ ዛንታ ወላ'ውን ኣዝዩ ዘስካሕክሕ እንተ መሰለ፡ ብመንጽር'ዚ ሓሳብ ክንርእዮ ይግባእ።

ትሕዝቶ

ምዕራፍ ሓደ - ስልትታት ዓወት123456
ምዕራፍ ክልተ – ስልትታት እዋን ኲናት789101112
ምዕራፍ ሰለስተ - ስልትታት መጥቃዕቲ131415161718
ምዕራፍ ኣርባዕተ - ስልትታት እዋን ዕግርግር192021222324
ምዕራፍ ሓሙሽተ – ስልትታት ምግስጋስ252627282930
ምዕራፍ ሽዱሽተ - ስልትታት በዳሂ ኩነታት313233343536

ምዕራፍ ሓደ - ስልትታት ዓወት

1. ሰማያት ኣዳህሊልካ ነቲ ባሕሪ ስገሮ

ብጸልማትን ከም ጽላሎትን ምንቅስቓስ፡ ክምኡውን ተነጺልካ ምንባር፡ ወይ ብነገራት ድሕሪት ተኸዊልካ ምንቅስቓስ፡ ጥርጣረ ጥራይ የስዕብ። ስለዚ ተጻባእትኻ ክተዳህልሎም እንተ ደሊኻ፡ ነቲ ሓቀይና ዕላማኻ ከዊልካ፡ ኣብ ግሉጽ ቦታ ከም ልሙድ ክትንቀሳቐስ ይግባእ።

ያታዊ ዛንታ ጃፓን

ቀደም እዋን ብሰሪ ሓደ ገዚፍን በሊሕን ኣንጭዋ ሓሳረ-መኸራኡ ዝጸገበ ሓደ ሳሙራይ [ወትሃደር] ነበረ። እዚ 'ንጭዋ ያኢ ከም ወናኒ'ቲ ገዛ ከም ድላዩ ኣብኡ ይዕንድር ነበረ። እዚ ነቲ ሳሙራይ እምበረ-መጠን ስለ ዘቖጥዖ፡ ኣብ ከባቢኡ ካብ ዝርከብ ዕዳጋ ድሙ ክዕድግ ወሰነ። ሓደ ኣብ ጎደናታት ዝሽቕጥ ነጋዳይ ከኣ፡ እዚ ነቲ 'ንጭዋ ብርግጽ ክሕዞ'ዩ፣ ብምባል፡ ንሓደ ምዕሩይን ድልዱልን ድሙ ሸጠሉ። ይኹንምበር እቲ 'ንጭዋ ካብቲ ድሙ ዝያዳ ይቕልጥፍ ስለ ዝነበረ፡ ፈጺሙ ክዕወተሉ ኣይኸኣለን። ድሕር ሰሙን ኣቢሉ'ውን ነቲ ድሙ ክመልሶ ተገደደ። ሕጂ'ውን'ቲ ሸቃጣይ፡ ካብዚ ውሩይ ሃዳናይ ኣንጭዋ፡ ዝዀነ ይኹን ኣንጭዋ ክሃድም ኣይኽእልን፣ ብምባል ተመባጺዑ፡ ንሓደ ገዚፍ ሓሙኹሽታይ ድሙ ኣምጺኡ ሃቦ። እቲ 'ንጭዋ ካብዚ ኣራዊት መሰል ድሙ ክርሕቕ ከም ዘለዎ ኣይጠፍኦን። እንተኾነ ግን እቲ ድሙ ምስ ዝድቅስ ከም ድላዩ ፍንጥራዕ ይብል ነበረ። ፍርቂ መዓልቲ ይሕባእ፡ ኣብቲ ተረፍ ፍርቂ መዓልቲ ግና፡ ኣብቲ ስፍራ ተዛኒዩ ይወሳወስ ነበረ። ብሰንኪ'ዚ እቲ ሳሙራይ ነቲ ድሙ ነቲ ሸቓጣይ ክመልሰሉ ተገደደ። እቲ ሸቓጣይ ርእሱ ብምንቕናቕ፡ ነቲ ኣሎኒ ዝብሎ ዝበለጸ ድሙ ድሮ ከም ዝሃቦን ካብኡ ንላዕሊ ዝገብሮ ነገር ከም ዘየለን ተስፋ ቖሪጹ ሓበሮ። እቲ ሳሙራይ ገንዘቡ ሒዙ ንገዝኡ ኣብ ዝምለሰሉ እዋን ድማ፡ ምስ ሓደ ፈላሲ ጎፍንጎፍ ተራኸቡ። ንሱ ብዛዕባ'ቲ ጸገምኡ'ውን ብዝርዝር ሓበሮም። እቶም ፈላሲ ንዛንታ'ቲ ሳሙራይ ጽን ኢሎም ድሕሪ ምስማዕ፡ ኣብ ውሽጢ'ቲ ቤተ-መቕደስ ዝነበር ሓደ ድሙ ፍታሕ ክዀኑ ከም ዝኽእል ነገሩዎ። እቲ ኣብኡ ዝርከብ ኣረጊትን ስቡሕን ድሙ፡ እቲ ሳሙራይ እናተጠራጠረ ተሸኪሙ ክወስዶ ከሎ'ኳ፡ ፍጹም ዘስተውዓለ ኣይመስለን ነበረ። ኣስታት ክልተ ሰሙን'ውን፡ እቲ ድሙ ቀትርን ለይትን ብዘይካ ድቃስ ዳርጋ ካልእ ውራይ ኣይነበሮን። እቲ ሳሙራይ ነቲ ድሙ ኣብቲ ቤተ-መቕደስ ክመልሶ ደለየ። ይኹንምበር እቶም ፈላሲ እምረ'ቲ 'ንጭዋ ዝሓጽረሉ እዋን ይቃረብ ምህላው ብምሕባር፡ እቲ ድሙ ንገለ እዋን ምስኡ ክጸንሕ ኣትሪሮም ገለጹሉ። እቲ 'ንጭዋ፡ ነቲ ሃካይን ኣረጊትን ድሙ ስለ 'ተለማመዶ፡ ከም ቀደሙ ክዕንድር ጀመረ። ሓሓሊፉ'ውን እቲ ኣረጊት ድሙ ኣብ ዝድቕሰሉ፡ ኣብ ዙርያኡ እናዀለለ ብሳዕስዒት ይቖጻጸ ነበረ። ሓደ መዓልቲ እቲ 'ንጭዋ ተዛኒዩ ኣብትን ኣብዝን እናበለ ብጥቓ'ቲ ድሙ ኣብ ዝሓልፈሉ፡ ብቕልጣፈ ብኸብዲ-እግሪ ጸፋሪት ጸፊዑ፡ ነቲ 'ንጭዋ ምስ ምድሪ ኣላገቦ። እቲ 'ንጭዋ'ውን ብኡንብኡ ሞተ።

2. ንቾው ክተድሕን ንዌይ ኣካብብ

ጸላኢኻ ገጽ ንገጽ ክትዋግኦ ዝሕይለካ ምስ ዝኸውን፡ ነቲ ኣዝዩ ዝግደሰሉ ነገር ፈሊኻ ብምልላይ ኣጥቅዕ። ጸላኢኻ ኣብ ነገራት ዘበለ ኵሉ ካባኻ ብሉጽ ኰይኑ ክርከብ ከም ዘይኽእል ተገንዘብ። ኣብ ገለ ቦታ ግድን ክተጥቅዖ ትኽእል ክፍተት ክህልው'ዩ።

ዘመነ ውግእ ግዝኣታት ቻይና

እዚ ስልቲ ውግእ ካብቲ ኣብ 354 ቅ.ል.ክ. ዘጓነፈ ፍሉጥ ክስተት ዝተበገሰ'ዩ። ኣብቲ እዋን'ቲ፡ እቲ ውሩይ ቻይናዊ ክኢላ ስልቲ ውግእ ዝነበረ ሱን ቢን (ወለዶ'ቲ ዉሩይ ሱን ዚ) ኣማኻሪ ንጉስ ቺ ነበረ። ኣቐዲሙ ሱን ኣባል መጋባአያ ዌይ'ዩ ዝነበረ። እንተኾነ ግን ሓደ ፓንግ ጁዋን እተባህለ ሚኒስተር ብብልሒ ሱን ኣዝዩ ይቀንእ ነበረ። ኣብቲ መጋባአያ'ውን ውዲት ኣሊሙ ሱን ሰላይ'ዩ ብምባል ጠቀኖ። ሱን ኣካሉ ክጎድልን ክእሰርን ተፈረደ። በዚ ምኽንያት ሱን ኣምሊጡ ንቺ ሃደመ። ድሕሪ ገለ ዓመታት ንጉስ ዌይ ንፓንግ ጁዋን ኣዛዚ ሰራዊት ገይሩ ንርእሰ ከተማ ቾው ክወግእ ለኣኾ። ንጉስ ቾው ከይደንጎየ ካብ ቺ ደገፍ ሓተተ። ንጉስ ቺ ነማኸርቱ ምስ ተወከሶም፡ ኵላቶም ተቐላጢፉ ሓገዝ ክልእኽ ከም ዝግባእ ነገሩዎ። ሱን ግና ኣብ ውግእ ከይኣትዉ ተላበወ። ሱን፡ "ኣብ መንጎ ክልተ ተጻባእቲ ሓይልታት ኣብ መንጎ ምእታዉ፡ ኣብ ቅድሚ ማዕበል ደው ኢልካ መገዱ ክትቕይር ከም ምህቃን'ዩ። ክልቲኡ ሰራዊት ክሳዕ ዝዳኸም ምጽባይ ዝሓሸ'ዩ።" ብምባል ምኽሩ ለገሰ። እቲ ንጉስ'ውን ክጽበ ተሰማምዐ።

ውግእ ቾው ልዕሊ ዓመት ወሰደ። ሱን ንቾው ንምሕጋዝ እዋኑ ከም ዝኣኸለ ወሰነ። ንጉስ ቺ ንልኡል ቲያን ጂ ከም ጀነራል ሾሞ። ሱን ከኣ ወተሃደራዊ ኣማኻሪ ቲያን ጂ ገበሮ። ቲያን ጂ ምእንቲ ከበባ ቾው ከብቅዕ ምስ ሰራዊት ዌይ ክዋጋእ ደለየ። ሱን ግና ቀጥታዊ ተጻብኦ ከም ዘየድሊ ከምዚ ብምባል ምኽሩ ሃበ፡ "ሰራዊት ዌይ ካብ ሃገሮም ርሒቖም ኣብ ውግእ ስለ እተጸመዱ፡ ኣብ ገዛእ ሃገሮም ዘለዎም ዓቕሚ ምክልኻል ተዳኺሙ'ዩ። ስለዚ ንርእሰ ከተማ ዌይ ብምጥቃዕ፡ ሰራዊት ዌይ ከበባኡ ብምግዳፍ ንገዛእ ርእሰ ከተማኡ ክከላኸል ክነገድዶ ኢና። ከበባ ቾው ከኣ ከብቅዕ'ዩ። ሰራዊት ዌይ ድሕሪት ኣብ ዝምለሰሉ እዋን'ውን ክንድምስሶ ኢና።" ቲያን ጂ በቲ ወተሃደራዊ ውጥን ስለ እተሰማምዐ ንሰራዊቱ ንኽልተ መቐሎም። እቲ ሓደ ንርእሰ ከተማ ዌይ ከጥቅዕ 'ከሎ፡ እቲ ካልእ ኣብቲ ርእሰ ከተማ ኣብ ዝወስድ መገዲ ከድቢ ነበረ።

ጀነራል ዌይ፡ ፓንግ ጁዋን፡ እቲ ርእሰ ከተማ ከም እተወረረ ምስ ሰምዐ፡ ተቐላጢፉ ምእንቲ ነቲ ርእሰ ከተማ ክከላኸል ሰራዊቱ ሒዙ ተበገሰ። በቲ ዓመት ዝወሰደ ነዊሕ ኲናት እተዳኸመ ሰራዊት ዌይ ዳርጋ ተኻኢሉ ኣብ ዝምርሸሉ፡ ሃንደበት ኣብ ትሕቲ ድብያ ኣቲዩ ከቢድ ክሳራ ወረዶ። ፓንግ ጁዋን ንእስክላ ኣምሊጡ'ውን፡ ካብ ስእረቱ ዳግም ክሰራሰር ንዌይ ገጹ ኣምርሐ። ኣብቲ እዋን ቾው ድሮ ሓራ ወጺኡ ነበረ። ሱን ፒን ድሒሩ'ውን ብመገዲ ካልእ ውህሉል ወተሃደራዊ ስልቲ ነቲ ብዓል ሕነኡ ፓንግ ጁዋን ዳግም ስኢሩዎ'ዩ።

3. ብለቃሕ ሴፍ ኣጥፍእ

ጸላኢኻ ብቐጥታ እትዋጋኣሉ ዓቕሚ እንተ ዘይብልካ፡ ብመገዲ ካልእ ሓይሊ ተዋጋኣዮ። ተጣቢብካ ብዓል ኪዳንካ ከም ዝዋግኦ ግበር፣ ነቲ ሰበ-ስልጣን ህያብ ሂብካ ከም ዝኸድእ ግበር፣ ወይ ብገዛእ ሓይሊ ጸላኢኻ ኣንጻሩ ተጠቐም።

ዘመነ ውግእ ግዝኣታት ቻይና

ቻንግ ቱኦ ካብ ምዕራባዊ ቾው ንምብራቓዊ ቾው ብምስላም፡ ኵሉ ምስጢራት ምዕራባዊ ቾው ቀልዖ። ምብራቓዊ ቾው ኣብ ዝሕጎሱሉ'ውን፡ ምዕራባዊ ቾው ነደሩ። ሚኒስተር ፋንግ ቹ ከኣ፡ ንንጉስ ምዕራባዊ ቾው ከምዚ በሎ፡ "ዎ ክቡር፡ 30 ካቲ (18 ኪግ) ወርቂ እንተ ሂብኩምኒ፡ ነቲ ሰብ ክቕንጽሎ እኽእል'የ።" እቲ ንጉስ በዚ ስለ እተሰማምዐ፡ ጽባሒቱ፡ ፋንግ ቹ፡ ብመገዲ ሰላይ ገይሩ፡ ንቻንግ ቱኦ ዝወሃብ ወርቅን ደብዳበን፡ ንመጋባእያ ምብራቓዊ ቾው ለኣኸ። እቲ ደብዳበ ከምዚ ይብል ነበረ፡ "እዚ ቻንግ ቱኦ እንተ ደንጒኻ ክትተሓዝ ተኽእሎ ስለ ዘሎ፡ ነቲ ተልእኾ ምሉእ ብምሉእ ብቕልጡፍ ክትፍጸም ንምዝኽኻር'ዩ።" ቅድሚ'ቲ ቀዳማይ ሰላይ ምብጋሱ፡ ፋንግ ቹ ንሓደ ካልእ ሰላይ፡ ወተሃደራት ሓለዋ ዶብ ምብራቓዊ ቾው ኣብ ዝርከቡዎ ቦታ ብምኻድ፡ ኣብታ ለይቲ ሓደ ሰላይ ክሓልፍ ምዃኑ ክሕብሮም ለኣኾ። እቲ ድሒሩ እተበገሰ ሰላይ ኣብ ዶብ ምስ በጽሐ ከኣ፡ ደው ኣቢሎም ፈተሹዎ። እቶም ወተሃደራት ሓለዋ ዶብ፡ ነቲ ወርቅን ብኣድራሻ ቻንግ ቱኦ እተጻሕፈ ደብዳበን ምስ ረኸቡ፡ ንሰበ-ስልጣናት እቲ መጋባእያ ኣረከቡዎ። ቻንግ ቱኦ ብሞት ክቕጻዕ'ውን ግዜ ኣይወሰደሉን።

4. ጸላኢ ሃለኽለኽ ኣብ ዝበለሉ ኣዕሪፍካ ተጸበ

ግዜን ቦታን ውግእ ምምራጽ ንረብሓ'ዩ። ብኸምዚ ልዕሊ'ቲ ጸላኢኻ መኣስን ኣበይን ውግእ ከም ዝካየድ ትፈልጥ። ንስኻ ሓይልኻ ኣብ እትዕቅበሉ፡ ጸላኢኻ ኣብ ከንቱ ወራራት ሓይሉ ከም ዝዳኸም ግበር። ኣብ ዝደኸመሉን ዝተደናገረሉን እዋን፡ ብሓይልን ብመደብን ኣጥቅዕ።

ያታዊ ዛንታ ቻይና

ሃጸይ ሹኣን፡ ንጉስ ግዝኣት ቾው፡ ኣብ መንጎ ኣርሓ ደርሁት ኣብ ዝግበር ባእሲ ዝካየድ ጠላዕ ይፈቱ ስለ ዝነበረ፡ ፍሉያት ኩኩናይ የርብሕ ነበረ። ይኹንምበር ዋላ'ኳ እቶም ናቱ ኩኩናይ ሓያላትን ጨካናትን እንተኾኑ፡ ነቶም ጂ ዚንግ ዜ ዝምሃሮም ኩኩናይ ክስዕርዎም ኣይኸኣሉን። ስለዚ እቲ ሃጸይ ንጂ ነቶም ናቱ ኩኩናይ ክምህሮም ቆጸሮ።

እቲ ሃጸይ ድሕሪ ዓሰርተ መዓልቲ እቶም ኩኩናይ ንባእሲ ድሉዋት ምዃኖም ክሓትት ንእንዳ ደርሁት መጸ።

“ኣይፋል፣" በለ ጂ፡ "ኣዝዮም ጨካናትን ብሓይሎም ዝዕበዩን'ዮም። ድምጺ ዝብሃል ኣብ ዝሰምዑሉ ክባኣሱ ጥራዩ ይጎዩ።"

እንደገና ድሕሪ ዓሰርተ መዓልቲ እቲ ሃጸይ ክሓትት ተመልሰ።

“ኣይፍፋል፣ ገና'ዮም። ሕጂውን ዕቡያት ስለ ዝኾኑ፡ ዝንቀሳቐስ ኣብ ዝበለ ነገር ክባኣሱ ይንጠሩ።"

እቲ ሃጸይ ድሕር ዓሰርተ መዓልቲ መሊሱ ሓተተ።

“ኣይፋል፣ ሕጂውን ገና ኣይተዳለዉን። ዋላ'ኳ ደጊም ክባኣሱ ህውኻት እንተ ዘይኮኑ፡ ትንክፍ እንተ ኣቢልካዮም ግና፡ ክንቲቶምን ክሳዶምን ሓፍሓፍ እናበሉ ብጭካነ ይብኣሱ።"

እቲ ሃጸይ መሊሱ ድሕሪ ዓሰርተ መዓልቲ እቶም ኩኩናይ ድሉዋት ምዃኖም ሓተተ።

“እወ፣ ሕጂስ ዳርጋ ድሉዋት'ዮም። ዋላ'ኳ ገሌኦም ሕጂ'ውን ሓሓሊፎም እንተ ነቀዉ፡ ገጾም ግና ፍጹም ኣይቕየረን። ካብ ርሑቕ ምስ እትዕዘቦም፡ ከምዚ እንጨይቲ ጽኑዓት ይመስሉ። ኣብ ቅድሜኦም እቶም ዘይዕሉማት ተባኣስቶም፡ እንተርፎ ድሕሪት ገጾም ተጠዊዮም ክሃድሙ፡ ደው ኢሎም ክባኣሱዎም ከቶ ኣይከኣሎምን።"

5. ዝነድድ ገዛ ዝመት

ሓደ ሃገር ብውሽጣዊ ግርጭት ኣብ ዝህወኸሉ፡ እቲ ህዝቢ ብፌራን ብጥሜትን ኣብ ዝቕዘፈሉ፡ ብልሽውናን ገበንን ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ኣብ ዝዀነሉ፡ ግዳማዊ ተጻብኦ ክምክት ኣይኽእልን። እዚ ወራር ንምክያድ ግዜኡ'ዩ።

ዘመነ ውግእ ግዝኣታት ቻይና

ቹንግ ዪ ምስ ሓይልታት ቺንን ዌይን ሓቢሩ ንሃን ኣብ ዝወረሉ እዋን፡ ቺን ሃንን ብዓል ኪዳን ነበሩ። ሃን ንቺ ሓገዝ ክሰደሉ ሓተተ። ንጉስ ቺ ከኣ ከምዚ በለ፡ "ሃን ብዓል ኪዳንና'ዩ፣ ስለዚ ካብ ወራር ቺን ክነድሕኖ ይግባእ። ይኹንምበር ካብቶም ሚኒሰተራቱ ሓደ፡ ቲኣን ቼን ሱ፡ ከምዚ ብምባል ተቓውሞኡ ገለጸ፡ "እቲ ንጉስ መዲብኩሞ ዘለኹም ጌጋ'ዩ። ኣብኡ ከሎኹም ንሃን ክትሕግዙዎ ምዃኖም ብቓል ጥራይ ሓቢርኩም፡ ዝኾነ ይኹን ግብራዊ ስጉምቲ ግና ኣይትውሰዱ። እንተኾነ ግን ኣብ ንግስነት ያን ንጉሶም ካብ ስልጣን ወሪዱ ንዙፋኑ ነቲ ንዑቕ ቀዳማይ ሚኒስተሩ ኣረኪቡዎ'ሎ። እዚ ነቶም ልዑላንን ነቲ ተራ ህዝብን ኣዝዩ ስለ ዘቖጠዖም ኣብቲ መጋባአያ ናዕቢ ተላዒሉ'ሎ። ቺን ንሃን እንተ ወሪሩ፡ ቹን ቻኦን ብርግጽ ንሃን ክሕግዝዎ ክመጹ'ዮም። እዚ ከኣ ንሕና ንያን ክንቖጻጸራ ዓብዪ ዕድል ይኸፍተልና።"

እቲ ንጉስ በዚ ስለ እተሰማምዐ፡ ንልኡኽ ሃን ሓገዝ ክገብረሎም ምዃኑ ቃል ኣቲዩ ኣእሚኑ ይሰዶ። ቺን ንሃን ኣብ ዝወረሉ እዋን፡ ከምቲ ትጽቢት እተገብረሉ ቹን ቻኦን ኣብ መንጎ ኣተዉ። ኵለን ዓበይቲ ነገስታት ኣብ ውግእ ሃን ኣብ እተጸምዱሉ ከኣ፡ ቺ ብቕልጡፍ ሃንደበት ንያን ወረረ። ኣብ ውሽጢ ሰላሳ መዓልቲ'ውን ያን ተታሕዘት።

6. ብምብራቕ ጨሪሕካ ብምዕራብ ኣጥቅዕ

ኣብ ዝኾነ ይኹን ውግእ ሃንደበታውነት ዓብዪ ረብሓ'ለዎ። ምስ ጸላኢኻ ገጽ ንገጽ ኣብ እትራኸበሉ'ዉን፡ ኣብ ዘይተጸበዮ ቦታ ሃንደበታውነት ተጠቒምካ ክትወቅዖ ትኽእል ኢኻ። ነዚ ክትፍጽም ነ'እምሮ ጸላኢኻ ብምድንጋር ኣብ ካልእ ከም ዘድህብ ክትገብር ኣሎካ።

ሰረወ-ንግስነት ሶንግ ቻይና

ሓደ እዋን ኣብቲ ርእሰ ከተማ እተቐየረ ሓደ ብዓል ስልጣን ነበረ። እቲ ዘዕረፈሉ መዕረፍ ኣጋይሽ ብቕድሚቱ እንዳ ሻሂ ዀይኑ፡ ስግር'ቲ ጎዳና ከኣ ክቡር ዝወቀበ ሃሪ ዝሽየጠሉ ሓደ ድኳን ነበረ። ኣብ እዋኑ ዕረፈቱ ተዛኒዩ ኣብቲ ጎደና ዝግበር ምንቅስቓስ እቲ ህዝቢ ይዕዘብ ነበረ። ሓደ መዓልቲ ገለ ዘጠራጥሩ ሰባት ቅድሚትን ድሕሪትን እናተመላለሱ ነቲ ድኳን ሃሪ ብኣትኩሮ ክጥምትዎ 'ከለዉ ብምግራም ተዓዘበ። ካብኣታቶም ሓደ ኣብቲ ንሱ ዘለዎ ጣውላ መጺኡ ከኣ፡ ብኸምዚ ሕሹኽ በለ፡ "ንሕና ኣብ ስርቂ እተዋፈርና ኢና፣ ነተን ክቡራት ሃሪ ክንሰርቕ ድማ ኢና። ንስኻ ስለ ዝርኣኻና ገለ ከይትዛረብ ክሕብረካ'የ መጺአ።"

“እዚ ጉዳይ ንዓይ ዘገድሰኒ ኣይኰነን፣" በለ'ቲ ብዓል ስልጣን። "ስለምንታይ ኢለ'ኸ ብዛዕብኡ እዛረብ?”

እቲ ሰብ ኣመስጊኑዎ ተመልሰ። እቲ ብዓል ስልጣን ከምዚ ብምባል ሓሰበ፡ "እቲ ድኳን ሃሪ ነቲ ንብረቱ ሰብ ብብዝሒ ኣብ ዝመላለሰሉ ጎደና ብጋህዲ ዘርጊሑዎ'ሎ። ቀትሪ ምድሪ ኣሽሓት ኣዒንቲ እናተዓዘቦም ነተን ሃሪ ክሰርቁ እንተ ኽኢሎም ብርግጽ ተጣበብቲ ሰረቕቲ'ዮም ማለት'ዩ።" በዚ መሰረት ብኸመይ ክትግብሩዎ ከም ዝኽእሉ ብጥንቃቐ ክዕዘቦም ጀመረ። ይኹንምበር ብዘይካ ሓደ ዓይነት ሰባት ኣብ ቅድሚ'ቲ ድኳን ሃሪ ቅድሚትን ድሕሪትን ይመላለሱ ምንባሮም፡ ካልእ ፍሉይ ዝተዓዘቦ ነገር ኣይነበረን። ሓንሳእ ብወገን ጸጋም፡ ሓንሳእ ከኣ ብወገን የማን ይእከቡ ነበሩ። እቲ ብዓል ስልጣን ክሳዕ ጸሓይ ዓሪባ ኵሉ ሰብ ነናብዝመጾ ቦታ ዝኸይድን እቲ ድኳን ሃሪ ዝዕጸውን ኮፍ ኢሉ ተዓዘበ። "እዞም ዓያሹ፣" ከኣ በለ። "ወይ ጋዶ፡ ሓደ ካብኦም ንዓይ ከም ዝከታተል ከኣ ገበሩ።" ምግቢ ክዕዝዝ ኣብ ክፍሉ ኣብ እተመልሰሉ፡ ኵሉ ንብረቱ ዘበለ ተሰሪቑ ጸንሖ።

ምዕራፍ ክልተ – ስልትታት እዋን ኲናት

7. ዘየሎ ነገር ፍጠር

ሓደ ዓይነት መናውራ ደጋጊምካ ተጠቐም። ጸላኢ ቀዳማይን ካልኣይን መናውራ ክምክት ክፍትን'ዩ፣ ነቲ ሳልሳይ መናውራ ግና ሸለል ክብሎ'ዩ። ስለዚ እቲ ሳልሳይ መናውራ፡ ጸላኢኻ ተዳህሊሉ 'ከሎ፡ ሓቀይና መጥቃዕቲ እትፍጽመሉ'ዩ።

ሰርወ-ንግስነት ታንግ ቻይና

ኣብቲ ብኣን ሉሻን ዝፍለጥ ዕልዋ፡ 756 ዓ.ም.፡ ቻንግ ሹኣን እተባህለ ጀነራል ታንግ፡ ብሓይልታት ጀነራል ሊንሁ ቻኦ ተኸርዲኑ ነበረ። እቲ ሚዛን ዕስራ ብሓደ ስለ ዝነበረ'ውን፡ እቶም ኣብ ምክልኻል እተጸምዱ ሓይልታት ታንግ፡ መዋግኢ ፍላጻታት ክውድኡ ቀረቡ። ጀነራል ቻንግ ምእንቲ ነዚ ጸገም ክብድህ፡ ነቶም ሰራዊቱ ብሓሰር እተሰርሐ ጸሊም ድቪዛ እተኸድኑ ምስሊ ሰባት ከዳልዉ ኣዘዞም። ኣብቲ ለይቲ ከኣ፡ እቲ ምስሊ ሰባት፡ ብዂናት ከበሮን ነጋሪትን ተሰኒዩ፡ ብገመድ ካብ ልዕሊ'ቲ ዕርዲ'ቲ ከተማ ንታሕቲ ገጹ ከም ዝወርድ ተገብረ። ጀነራል ሊንግሁ፡ ጸላኢ ብለይቲ ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ይገብር ኣሎ፡ ኢሉ ስለ ዝሓሰበ፡ ነቶም መንተግቱ ኣብ ልዕሊ'ቲ ካብቲ ዕርዲ ዝወርድ ዝነበረ ምስሊ ሰባት ፍላጻታት ከዝንቡሉ ትእዛዝ ኣመሓላለፈ። እቲ ምስሊ ሰባት ፍላጻታት ምስ ተሸኸሎ፡ እቶም ወተሃደራት ታንግ ዳግም ኣብ ልዕሊ'ቲ ዕርዲ ስሒቦም፡ ነቲ ፍላጻታት ይእክብዎ ነበሩ።

ጽባሒቱ ጀነራል ሊንግሁ ከም ዝተታለለ ምስ ተረደአ፡ ሕነ ውርደቱ ክፈዲ፡ ኣብ ልዕሊ'ቲ ዕርዲ መጥቃዕቲ ፈነወ። ኣብቲ ለይቲ፡ ሰራዊት ታንግ ዳግም ነቲ ምስሊ ሰባት ኣብ ትሕቲ'ቲ ዕርዲ ኣውረደ። ይኹንምበር ጀነራል ሊንግሁ ሕጂ'ውን ዝያዳ ፍላጻታት ክእክቡ ዝፍጽምዎ ዘለዉ ምትላል'ዩ ብምባል፡ ወተሃደራቱ ነቲ ተርእዮ ሸለል ክብሉዎ ትእዛዝ ኣመሓላለፈ። ጀነራል ቻንግ ኣብ ልዕሊ'ቲ ብሓሰር እተዳለወ ምስሊ ሰባት ፍላጻ ዝስንድው ከም ዘየለ ምስ ተዓዘበ፡ ካብ ማእከል'ቲ ብሉጽ ሰራዊቱ፡ ሓሙሽተ ሚእቲ ወተሃደራት ሓሪዩ፡ ታሕቲ ገጾም ክወርዱ ኣዘዘ። ኣብ ልዕሊ'ቶም ኣብ ውሽጢ መዓስከር ደኲኖም ዝነበሩ ወተሃደራት'ውን፡ ሃንደበት በርቓዊ መጥቃዕቲ ፈጸሙ። እቲ ከበባ ኣብቂዑ ከኣ፡ ሰራዊት ሊንግሁ ኣብቲ ጎልጎሎ ፋሕፋሕ ኢሉ ሃደመ።

8. ነቲ እትሰግረሉ መገዲ ብጋህዲ ኣዐርዮ፡ ግና ብሕቡእ መተሓላልፎ ንቼንቻንግ መርሽ

ብኽልተ እተወሓሓዱ ሓይልታት ንጸላኢ ኣጥቅዕ። እቲ ቀዳማይ ቀጥታዊ መጥቃዕቲ ዀይኑ፡ ግሁድን ጸላኢ ንኽከላኸሎ ምድላዋት ዝገብረሉን'ዩ። እቲ ካልኣይ ዘይቀጥታዊ ሕቡእ መጥቃዕቲ ዀይኑ፡ እዚ ንጸላኢ ሃንደበት ስለ ዝዀኖ፡ ኣብ ውዱእ ሰዓት ሓይልታቱ ክገማምዕ ይገድድ። ኣብ ሕንፍሽፍሽን ፍሽለትን ከኣ የምርሕ።

ዘመን ሙሮማቺ ጃፓን

ኣብ 1560 ዓ.ም.፡ ካብቶም ዉሩያት ጎይቶት ውግእ ጃፓን ሓደ ዝነበረ ኦዳ ኖቡናጋ፡ ገና ታሕታዋይ ኣዛዚ ኣብ ዝነበረሉ፡ 2000 ሰብ ዝሓዘ ሓይልታቱ ኣሰኒዩ፡ ወራር'ቲ ተጻራሪኡ ኢማጋዋ ዮሺሞቶ እተባህለ ጎይታ ውግእ ክምክት መረሸ። ዋላ'ኳ ኖቡናጋ ዓሰርተ ክልተ ብሓደ ብዝዀነ ሓይሊ እንተ ተዓብለለ፡ ከይተጨነቐ ተበገሰ። ሰለይቲ ኖቡናጋ፡ ኢማጋዋ ንሰራዊቱ ኣብ ጥቓ ጸቢብ ስንጭሮ ኣብ እትርከብ ቁሸት ከም ዘዕረፎም ሓበሬታ ኣመሓላለፉ። ኖቡናጋ እቲ ስፍራ ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ክትፍጽም ምቹእ ምዃኑ ኣጸቢቑ ይፈልጥ ነበረ።

ብተወሳኺ ሰለይቲ ኖቡናጋ፡ ሰራዊት ኢማጋዋ ኣብ ዝሓለፈ ኲናት እተቆርጸ ርእሲ ሰባት እናተዓዘቡ፡ ብዓል የብዕሉ ከም ዘለዉ ሓበሩ። ኖቡናጋ ነዚ ስዒቡ ዘሎ መናውራ ኣዳለወ። ካብቲ ቁሽት ርሕቕ ኢሉ መዓስከር ገበረ። ሺሾ ሰራዊት ዝመጸ ከምስል'ውን፡ እተፈላለየ ባንዴራታትን ብሓሰር እተዳለወ ምስሊ ሰባትን ኣብ ውሽጡ ኣንበረ። በዚ መሰረት ሰራዊት ኢማጋዋ ብወገን'ቲ መዓስከር ጸላኢ መጥቃዕቲ ክመጽእ ተጸበዩ። ኣብዚ ህሞት፡ ሰራዊት ኖቡናጋ ምእንቲ ብድሕሪት ንመዓስከር ኢማጋዋ ከጥቅዕዎ፡ ብሕቡእ ብገፊሕ ኣኽቢቦም መረሹ። ኣብቲ ኣጋ ምሸት ከቢድ ዝናብ ይዘንብ ስለ ዝነበረ'ውን፡ እቲ ኩነታት ኣየር ንሓይልታት ኖቡናጋ ምቹእ ኩነታት ፈጠረሎም። ነቲ ሕማቕ ኩነታት ኣየር ተጠቒሞም ከኣ፡ ሓይልታት ኖቡናጋ ብድሕሪት ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ፈጸሙ። እቲ መጥቃዕታዊ ኣዝዩ ሃንደበታዊ ካብ ምዃኑ እተላዕለ፡ ፈለማ ኢማጋዋ ኣብ ውሽጢ ገዛእ ሰራዊቱ ዕግርግር እተላዕለ መሰሎ። ክልተ ሳሙራይ [ወተሃደራት] ጸላኢ ኣብኡ ገጾም ክውርወሩ ምስ ርኣየ ጥራይ፡ ኣብ ትሕቲ መጥቃዕቲ ከም ዘሎ ብግቡእ ተገንዘበ። እንተኾነ ግን እቲ ኩነት ንግብረ መልሲ ግዜ ዝህብ ስለ ዘይነበረ፡ ርእሱ ቆሪጾም ነቲ ሰራዊቱ ፋሕፋሕ ኣበሉዎ። እቲ ውግእ ክዛዘም ሒደት ደቓይቕ ጥራይ ወሰደ። እዚ ንኽብሪ ኖቡናጋ ሓፍ ኣበሎ። ብቕልጡፍ ከኣ ንላዕሊ ኣብ ስልጣን ደየበ። ካብቶም ዉሩያት ጎይቶት ውግእ ጃፓን ሓደ ክኸውን'ውን በቕዐ።

9. ኣብቲ ስግር ሩባ ዘሎ ባርዕ ክነደድ ተዓዘብ

እተን ኵለን ኣብ ውግእ እተጸምዳ ሓይልታት ብዂናት ነንሕድሕደን ክሳዕ ዝዳኸማ ኣብ ውግእ ካብ ምእታው ተቖጠብ። ካብኡ ብምሉእ ሓይሊ ነቲ ተሪፉ ዘሎ ንረብሓኻ ቀይሮ።

ምስለኔታት ሆጆ ጃፓን

ኣብ 1583 ዓ.ም.፡ እቲ ቶዮቶሚ ሂዴዮሺ እተባህለ ዉሩይ ጀነራል፡ ድሒሩ ብውግእ ያማዛኪ ኣብ ዝፍለጥ ኲናት፡ ኣንጻር ሓይልታት ኣኬቺ ሚሱሂዲ ደው ኢሉ ነበረ። ድሕር ሒደት እዋን'ቲ ውግእ ምጅማሩ፡ ሴሱይ ጁንኬኣን እተባህለ ብዓል ኪዳን ሚሱሂዲ፡ ኣብቲ ዓውደ ኲናት ኣርከበ። ብጸብለልትነት ሓይልታት ሂዴዮሺ ስለ ዝተጸለወ ግና፡ ኣብ ኲናት ጠኒኑ ካብ ምእታው ተቖጠበ። በንጻሩ ምእንቲ ነቲ ውግእ ብግቡእ ተዓዚቡ ምስ ኣየናይ ጀነራል ከም ዝውግን ክውስን፡ ሰራዊቱ ኣብ ልዕሊ ኩርባ ሆራ-ጋ-ቶጌ ብምድያብ ንውግእ ድልዋት ኰይኖም ክጸንሑ ኣዘዘ። እቲ ሚዛን ኲናት ኣብ ሓይልታት ሂዴዮሺ ገጹ ይዛዝው ከም ዘሎ ምስ ተዓዘበ'ውን፡ ነቲ ብዓል ኪዳኑ ጠሊሙ፡ ሰራዊቱ ጸግዒ ሂዴዮሺ ክዀኑ ለኣኾም። ብሰንኪ'ዚ ክስተት፡ እቲ ፍጻመ ፈጺሙ ስለ ዘይተረሰዐ፡ ካብኡ ነጀው ኣብ ጃፓን፡ "ኣብ ሆራ-ጋ-ቶጌ ምጽባይ" ዝብል ብሂል፡ "ኣብቲ ስግርካ ዘሎ ባርዕ ምዕዛብ ...” ንዝብል ይውክሎ'ሎ።

10. ካራኻ [በትርኻ] ብኽምስታ ከውሎ

ጸላኢኻ ብስሕበትን ፍታውን ሓብሎ። ኣብ ልዕሌኻ እምነት ምስ አሕደረ፡ ብሕቡእ ኣንጻሩ ተለዓል።

ዘመነ ውግእ ግዝኣታት ቻይና

ንጉስ ዌይ ንንጉስ ቹ ሓንቲ ጽብቕቲ ሰበይቲ ሰደደሉ። ንሱ'ውን በታ ጓል ኣዝዩ ባህ በሎ። እታ ጃንግ ሲዮ እተባህለት ንግስቱ፡ እቲ ንጉስ ክንድ ምንታይ ነታ ጓል ከም ዝፈተዋ ስለ ዝፈለጠት፡ ነታ ጋሻ ኣውራቕን ካልእ እተፈላለየ ህያባትን፡ ከምኡውን ካልእ'ታ ጓል ዝደለየቶ ዘበለት ነገራት ብምሃብ፡ ልክዕ ከምዛ ገዛእ ሓውታ ተከናኸነታ። እቲ ንጉስ ነዚ ምስ ሰምዐ ነታ ንግስቲ ጸዊዑ ከምዚ በላ፡ "ሰበይቲ ንሰብኣይ ብመልክዕ ስነ-ጽባቐኣ'ያ ተገልግሎ፣ ስለዚ ቅንኢ ካብ ባህርያታ ሓደ ክኸውን ንቡር'ዩ። ይኹንምበር ንስኺ፡ ዋላ'ኳ እታ ጋሻ ሰበይቲ ክንድ ምንታይ ኣብ ቅድመይ ሞገስ ከም ዝረኸበት እንተ ፈለጥኪ፡ በንጻሩ ልዕሊ ኣነ ዝገብረላ ብለውሃት ትከናኸንያ'ሎኺ። እዚ ተግባር ውላድ ንወለዳ ወይ ሚኒስተር ንመራሒኡ ዝፍጽሞ ጥራይ'ዩ። ነዚ ንግስቲ ንሰብኣያ ክትገብሮ ፈጺምካ እትጽበዮ ጉዳይ ኣይኮነን።" በዚ እታ ንግስቲ እቲ ሰብኣያ ብቕንኢ ከም ዘይጠርጠራ ፈለጠት። ካብኡ እታ ንግስቲ ነታ ሓዳሽ ጓል ምስ ረኸበታ ከምዚ በለታ፡ "እቲ ንጉስ ብጽባቐ መልክዕኺ ኣዝዩ ፈቲዩኪ'ሎ፡ ግና ንቕርጺ ኣፍንጫኺስ ፍጹም ኣይፈተዎን። ስለዚ ኣብቲ ንዕኡ እተገልግልሉ እዋን፡ ብኢድኪ ኣፍንጫኺ ክትሽፍንዮ ከም ዘሎኪ ኣይትረስዒ።" ስለቲ እተወሃባ ምኽሪ ኣመስጊና፡ ነቲ ንጉስ ኣብ እተገልግለሉ እዋን ልክዕ ከምቲ ዝመኸረታ ገበረት።

ጽባሒቱ እቲ ንጉስ ነታ ንግስቱ ከምዚ ብምባል ሓተታ፡ "እታ ሓዳሽ ሰበይቲ ምሳያ 'ከላ ኣፍንጫኣ ትሽፍን'ላ። ስለምንታይ ከምኡ ትገብር ከም ዘላ ትፈልጢ'ዶ፧"

“እወ እፈልጥ፣" ብምባል መለሰት እታ ንግስቲ።

“በሊ'ምብኣር፡ እቲ ጉዳያ ዋላ'ውን ዘኽፍእ ይኹን፡ ግድን ግና ነቲ ምኽኒት ክትነግርኒ'ሎኪ።"

“ዎ ክቡር ሆይ እቲ ሽታኹም ኣየፈተውቶን'ያ ትመስል።"

“እዛ ለውላው!” ብምባል ጨደረ'ቲ ንጉስ።

እቲ ንጉስ ብነድሪ'ውን ኣፍንጫ'ታ ምስክነይቲ ጓል ክቑረጽ ኣዘዘ።

11. ኣብ ክንዲ ገረብ ኵኽ ንገረብ ምልዖ ወፊ*

ሽቶታት ነዊሕ እዋን ክትወቅዕ ክትብል፡ መደባት ሓጺር እዋን ክትውፊ እትግደደሉ እዋናት ኣሎ። እዚ ሓደ ኣካል ምእንቲ ካልኦት ከይጉድኡ ክብል፡ ጸዋሪ'ቲ መዘዝ ክኸውን ክግደድ ከሎ'ዩ።

ዘመን ሰለስተ ንግስነታት ቻይና

ሳኦ ሳኦ ካብ ዘመታቱ ኣብ ሓደ፡ ቀረብ ስንቂ ምግቢ ክውድእ ቀረበ። ስለዚ ነቲ ሰርገንተ እንዳ ስንቂ እንታይ ክገብር ከም ዝግባእ ተወከሶ። እቲ ሰርገንተ'ውን፡ ብሕቡእ ብንእሽቶ መዐቐኒ ጣሳ ገይሩ ሩዝ ብምኽፍፋል፡ እቲ መቑነን ክንኪ ከም ዝግባእ ኣመመ። ሳኦ ሳኦ ንምኽሪ'ቲ ሰርገንተ ብምምጓስ፡ ንእሽቶ መዐቐኒ ጣሳ ክጥቐሙ ተሰማምዐ። ድሕር ሒደት መዓልታት እቶም ወተሃደራት እቲ ኣዛዚኦም ይቕሽሾም ከም ዘሎ እናዕዘምዘሙ ክኸሱዎ ጀመሩ። እንደገና ሳኦ ሳኦ ነቲ ሰርገንተ ጸዊዑ እቲ ኩነታት ገለጸሉ።

“ምእንቲ ክሕግዝ ኵሉ ዝግበር ዘበለ ነገር ክገብር ቁሩብ'የ፡ ግና እንታይ ኮን ክገብር ይግባእ፧" ብምባል'ቲ ሰርገንተ ሓተተ።

“ኣይትሓዘለይ'ምበር፡ ነቲ ርእስኻ ክልቃሕ ክግደድ'የ።" ብምባል ሳኦ ሳኦ መለሰሉን ርእሲ ሰርገንተ ተቀንጺሉ ኣብ ልዕሊ ነዊሕ ፓሎ ከም ዘንብረዎን ገበረ። ኣብቲ ፓሎ'ውን ከምዚ ዝብል ጽሑፍ ተሰቒሉ ነበረ፡ "ኣብ እዋን ምዕዳል ስንቂ ንእሽቶ መዐቐኒ ጣሳ ተጠቒሙ ከደናግር ተታሒዙ።"

*ኣብ ክንዲ ገረብ ኵኽ ንገረብ ምልዖ ወፊ (Sacrifice the Plum Tree In Place of the Peach) ዝብል ብሂል ቻይናውያን መበገሲኡ እዚ ስዒቡ ዘሎ'ዩ፥ ገረብ ኵኽ ኣብ ጥቓ ዒላ ይቦቕል፣ ኣብ ጥቓኡ'ውን ገረብ ምልዖ ይርከብ። ሓሳኹ ሱር'ቲ ገረብ ኵኽ ክግሕጹ ኣብ ዝመጹሉ ከኣ፡ እቲ ገረብ ምልዖ ቀዲሙ ገዛእ ሱሩ ነቶም ሓሳኹ ብምውፋይ ይመውት። ኣግራብ ምእንቲ ካልኦት ገዛእ ርእሶም ካብ ወፈዩ፡ ኣሕዋት ካብ ሕውነታዊ ስምዒታት ክዕቀቡ ዘገርም ኣይኮነን። ።

12. ኣብ ምቹእ ግዜ ነታ በጊዕ ተማሊእካያ ኪድ*

መደባትካ ኣብ እትፍጽመሉ ዝኾነ ምቹእ ኩነታት ምስ ዝኽሰት፡ ዋላ'ውን ንእሽቶ ይኹን፡ ክትብለጸሉ ተዓጻጻፊ ኩን። ዝዀነ ረብሓ፡ ዋላ'ውን ሒደት ይኹን፡ ወርትግ ተቐሪብካሉ ጽናሕ።

ስርወ-ንግስነት ዩኣን ቻይና

ኣብ መወዳእታ እዋናት ስርወ-ንግስነት ዩኣን ኣብ ምሉእ'ቲ ግዝኣት ናዕቢ ተላዕለ። ንግስነት ገዛ ዩኣን ኣብ ዝወድቐሉ እዋን፡ ኣብቲ ፈለማ ብዙሓት ተወዳደርቲ መስረቲ ሓዲሽ ስርወ-ንግስነት ነበሩ። ይኹንምበር ድሒሩ ኣብ ክልተ፡ ማለት ኣብ ቹ ዩኣን-ቻንግን ቼን ዪፉን ተሓጺሩ። ክልቴኦም ሰራዊታት ኣብ ቀላይ ፖያንግ ውግእ ሓይሊ ባሕሪ ከካይዱ ተራኸቡ። ጀነራል ቼን ብሰራዊት ይኹን ብመራኸብ ጸብለልትነት ነበሮ። መራኽቡ ገዘፍትን ጽኑዓትን ኰይኖም፡ ኣብ ምሉእ'ቲ ቀላይ ከኣ ጎድኒ ንጎድኒ ዘርግሖም። ብተወሳኺ ዝኾነ ይኹን ሓይሊ ጥሒሱ ከይሓልፎም፡ እተን መራኽብ ብሓጺን ሰንሰለት ነንሕድሕዶም ተታሓሒዞም ነበሩ። ጀነራል ቹ መራኽቡ ከጥቅዑ እንተ ሰደዶም'ውን፡ ነቲ ሓለዋ ሓጹር ጥሒሶም ክሓልፉ ስለ ዘይኸኣሉ ተሳዕሩ። ጽባሒቱ ቹ ዕድል ስለ ዝገበረ ግና፡ ሓያል ህቦብላ ሰሜናዊምዕራብ ክነፍስ ጀመረ። ጭፍራ መራኽብ ቼን ኣንጻር ንፋስ ስለ ዝነበሩ ከኣ፡ ቹ ነዚ ምቹእ ኩነታት ተጠቒሙ፡ ብሓዊ ዝነድዱ ጀላቡ ኣብ ልዕል'ቲ መሰናኽል ሰደደ። ሻቡ ሰራዊት ቼን መራኽቦም ካብቲ እተላዕለ ህቦብላን ብንፋስ ዝንብድበድ ዘሎ ዝብላዕ ባርዕን ከድሕኑ ዓበድበድ በሉ። ቹን በቲ ዘጓነፈ ራዕዲን ዕግርግርን ምቹእ ኩነታት ተጠቒሙ ባዕሉ ዝእዝዞ ጭፍራ መራኽብ ንመጥቃዕቲ ኣበገሰ። ነቲ ሰራዊት ቼን'ውን ምሉእ ብምሉእ ሰዓሩዎ። ጀነራል ቼን ፍላጻ ኲናት ኣብ ማእከል ዓይኑ ኣቲዩ ክቐትሎ 'ከሎ፡ ጀነራል ቹ መስራቲ ስርወ-ንግስነት ሚንግ ኰነ።

*"ኣብ ምቹእ ግዜ ነታ በጊዕ ተማሊእካያ ኪድ" ዝብል ብሂል፡ ካብዚ ስዒቡ ዘሎ ዛንታ ቻይናውያን እተበገሰ'ዩ፥ ሓደ ዝነደየ ገያሻይ ኣብ ዝጓዓዘሉ ኣብቲ መገዲ መጓሰ ኣባጊዕ ኣጓነፎ። እቲ ገያሻይ ብማእከል'ቲ መጓሰ ተጓዒዙ'ውን፡ ብሓደ ኢዱ ሓደ ዕየት ሒዙ ወጸ። ብልዑል ህድኣትን ከም ንቡርን ይጓዓዝ ስለ ዝነበረ ከኣ፡ እቲ ጓሳ ዕየት ሒዙ ይመሉቕ ከም ዘሎ ፈጺሙ ከስተብህል ኣይኸኣለን። እቲ ገያሻይ ሃንደበት ምሳሕ ዝኾኖ ምቹእ ኩነታት ኣብ እተፈጥረሉ እዋን ስጉምቱ ከይለወጠ ረቢሑሉ። እዚ ምስላ ኣብኡ ከሎ ቃል ብቓል ክትጥቐመሉ ዘይኮነ፡ ግና ኣብ ከባቢኻ ንዝፍጠር ሃንደበታዊ ምቹእ ኩነታት፡ ወርትግ ተቐሪብካሉ ክትጸንሕን ክትረብሓሉን ዝእምት'ዩ።

ምዕራፍ ሰለስተ - ስልትታት መጥቃዕቲ

13. ተመን ክተሰንብድ ሳዕሪ ህረም

መደባት ጸላኢ ክተለሊ እንተ ዘይኪኢልካ፡ ቀጥታዊ ግና ሓጺር መጥቃዕቲ ብምፍናው መልሰ-ግብርታቱ ተዓዘብ። እቲ ባህርያቱ ንስልትታቱ ክቐልዖ'ዩ።

ስርወ-ንግስነት ሶንግ ቻይና

ሓደ መዓልቲ፡ ኣብ ኣውራጃ ጁኣን-ዡው፡ ሓደ ክቡር ኣቕሓ ዝጠፍኦ ሰብ ነበረ። ቼን ሹ-ኩ እተባህለ ፈራዲ'ቲ ዓዲ'ውን፡ ነቲ ጉዳይ ክምርምር ተጸውዐ። ዋላ'ኳ ዝተፈለላለዩ ሰባት እንተ ሓተተ፡ እቲ ሰራቒ መን ምዃኑ ግና ዝነግሮ ኣይረኸበን። ስለዚ ፈራዲ ቼን ነቶም ዝጠርጠሮም መጻወድያ ኣዳለወሎም። "ሓደ ዝፈልጦ ቤተ-መቕደስ ኣሎ፣" ከኣ በሎም፡ "ኣብኡ ዝርከብ ደወል ፍሉይ መንፈሳዊ ሓይሊ ስለ ዘለዎ፡ ካብ መንጎ ቅኑዓት ነቲ ሰራቒ ይፈልዮ'ዩ። ብወገነይ ዘካይዶ ዘሎኹ ምርመራ'ውን፡ ዝዀነ ይኹን ምዕባለ ስለ ዘየርኣየ፡ ነዚ መለኾታዊ ሓይሊ ዘለዎ ደወል ግድን ክንጥቐም ኢና።" እቲ ፈራዲ እቲ ደወል ኣብቲ ቤት-ፍርዲ ከም ዝመጽእ ብምግባር፡ ኣብ ቅድሚ'ቲ መጋባአያ ኣንበሮ። ካብኡ እቶም ጥርጡራት ገበነይናታት ወይ ንጹሃት ምዃኖም ቃሎም ክህቡ ጸውዖም። ንጹህ ሰብ ነቲ ደወል ኣብ ዝትንክፈሉ፡ እቲ ደወል ዝዀነ ድምጺ ከም ዘይገብር፡ ግና ገበነይና ሰብ ምስ ዝትንክፎ ከም ዘቓጭል ገለጸሎም። እቲ ፈራዲ ዑድ ወሊዑ ጸሎቱ ምስ ኣዕረገ፡ ብዙርያ'ቲ ደወል መጋረጃ ደው ከም ዝብል ገበረ። ኣቐዲሙ ግና ነቲ ተሓጋጋዚኡ፡ እቲ መጋረጃ ኣብ ዝዕጸወሉ እዋን፡ ብምስጢር ነቲ ደወል ቀለም ክለኽዮ ኣዚዙዎ ነበረ። ነፍስወከፍ ጥርጡር'ውን ኢዱ በቲ መጋረጃ ኣስሊኹ ነቲ ደወል ክትንክፍ ተሓበሮ። ኣእዳዎም ካብቲ መጋረጃ ኣብ ዘውጹኡሉ ከኣ ቼን ይምርምሮም ነበረ። ብዘይካ ሓደ ሰብ'ውን፡ ኵሎም ኣእዳዎም ብቐለም ተጸዪቑ ነበረ። እቲ ሰራቒ ከየቓጭል ፈሪሁ ነቲ ደወል ኣይተንከፎን።

14. መንፈስ ክተተንስእ ሬሳ ተለቃሕ

እተረሰዐ ወይ እተነጽገ ትካል፡ ቴክኖሎጂ ወይ ሜላ ኣልዒልካ ንዕላማኻ ኣውዕሎ። ኣብ ሕሉፍ ዝነበረ ነገር ኣበራቢርካ ሓዲሽ ህይወት ዝርኣሉ፡ ወይ ሕሉፍ ንድፊ፡ ልምድን ያታን ዳግመ ትርጉም ከም ዝህልዎ ግበርን ህይወት ምለሰሉን ኢኻ።

ስርወ-ንግስነት ሃን ቻይና

ሃጸይ ሁኢዲ ኣብ 188 ቅ.ል.ክ.ብሞት ኣብ ዝተፈለየሉ እዋን ወራሲ ኣይገደፈን ነበረ። ኣዲኡ እቴጌ ሉ፡ ቅድሚ ነዊሕ ዓመታት ሞቱ፡ ሓደ ቆልዓ ዓዲጋ ነበረት። እታ ሰበይቲ ወዳ'ውን እንተኾነት ገዛእ ውላድ ከም ዝዀነ ተምስል ነበረት። እታ እቴጌ ኣሰራ ክትሓብእ ክትብል ከኣ፡ ነደ'ቲ ቆልዓ ኣቕቲላታ ነበረት። እቲ ሃጸይ ምስ ሞተ፡ እታ እቴጌ ባዕላ ኣላዪቱ ኰይና፡ እቲ ቆልዓ ኣብ ዙፋን ከም ዝድይብ ገበረት። ይኹንምበር ኣብ ውሽጢ ክልተ ዓመት እታ ሓቀይና ኣዲኡ ከም እተቐትለት ምስ ፈለጠ፡ ከምዚ ክብል ተሰምዐ፡ "ሃጸይ ምስ ኰንኩ ነቲ ዝገብሮ ባዕለይ እፈልጦ።" ሰለይቲ እታ እቴጌ፡ እቲ መንእሰይ ሃጸይ እተዛረቦ ዘረባ ምስ ነገሩዋ፡ ንዕኡ ኣቕቲላ ኣብ ክንድኡ ካልእ ኵርኩር ኣብ ስልጣን ከም ዝድይብ ገበረት። እታ እቴጌ ብዘይ ተፈልጠ ሕማም ቅድሚ ምሟታ ከኣ፡ ብመገዲ'ቶም ብተኸታታሊ ኣብ ዙፋን ዘደየበቶም ሽዱሽተ ህጻናት ሃጼታት ንሸሞንተ ዓመታት ብዘይ ገለ ጸገም ነገሰት። እቲ ሕማማ ከኣ፡ ብሰሪ መርገም ባዕላ ብትእዛዛ ቆራሪጻ ብኽፉእ ዘቕተለታ ሰበይቲ ወሰን ሰብኣያ ነበር ከም ዝዀነ ይሕመ። እቴጌ ሉ፡ ኣብ ታሪኽ ቻይና፡ ነቲ ሃጸያዊ ዙፋን ካብ እተቖጻጸራ፡ ብወይዘራዝር ድራጎን ዝፍለጣ፡ ዕሉላት ሰለስተ ኣንስቲ ሓንቲ'ያ።

15. ነቲ ነብሪ ኣስዲዕካ ካብቲ ጎቦ ኣውርዶ

ነቲ ኣጸቢቑ ኣደልዲሉ ዝሰረተ ጸላኢ ፈጺምካ ብቐጥታ ኣይተጥቅዓዮ። እኳ ደኣ ካብቲ ዕርዱ ኣስዲዕካ ኣውጽኣዮን ካብቲ ምንጪ ሓይሉ ፍለዮን ኢኻ።

ዘመን ሰለስተ ንግስነታት ቻይና

ኣብ 199 ዓ.ም. ሱን ቼ ነተን ኣብ ደቡብ እተቖጻጸረን ሓደሽቲ ግዝኣታት ድሕር ምውህሃዱ፡ እቲ ዝቕጽል ዕላምኡ ንሰሜን ነቲ ልሙዕ ከባቢ ሉዥያንግ ምቑጽጻር ነበረ። ይኹንምበር ሉዥያንግ ምዕቡል ሰራዊት ስለ ዝነበሮ ተሪር ሓለዋ ነበሮ። ብተወሳኺ ኣብ እተፈላለየ ቦታታት ብቐሊሉ ክትከላኸለሉ ዘኽእል ብልጫ ቅርጽ መሬት ነበሮ። ስለዚ ኣማኸርቲ ሱን ቼ ነዚ ድልዱል ሰረት ዘለዎን ሓያል ዝኾነ ግዝኣትን ብቐጥታ ካብ ምጥቃዕ ክቑጠብ ኣጠንቂቖም ካልእ ውጥን ተበላሓቱ። ሱን ቼ ብመገዲ ልኡኻቱ ህያባት ጽዒኑን ደብዳበ ኣሰኒዩን ንንጉስ ሉዥያንግ ሊዩ ሱን ሰደደሉ። እቲ ደብዳበ ንኽእለት ሰራዊት'ቲ ንጉስ ዘመጕስን ደገፍ ክገብረሉ ዝልምንን ነበረ። ሱን ቼ ከምዚ ብምባል ጸሓፈ፡ "ግዝኣት ሻንግልያኦ ንዓመታት ንግዝኣተይ ከም ድላዩ ይወርርን ይዘመትን ኣሎ፣ ግና ዓቕምና ኣዝዩ ድኹም ስለ ዝኾነ መልሰ-መጥቃዕቲ ክንገብር ኣይኸእልናን። ዎ ንጉስ ንስኹም ንሻንግሊያኦ እንተ ወሪርኩም ንሕና ክንድግፈኩምን ምስ ግዝኣትኩም ክትሕውስዎን ኢኹም።" ንጉስ ግዝኣት ሉዥያንግ፡ በቲ ከንቱ ውዳሰ ተተባቢዑን ግዝኣቱ ኣብ ምስፋሕ ካብ ዝነበሮ ሃረርታ ተበጊሱን፡ ነቲ ኣማኸርቱ ዝሃብዎ ምኽሪ ሸለል ኢሉ ንሻንግሊያኦ ኣጥቀዐ። ድሕር ገለ ሰሙናት፡ ንጉስ ግዝኣት ሉዥያንግ ንርእሰ ከተማ ሻንግሊያኦ ክቖጻጸር ላዕልን ታሕትን ኣብ ዝብለሉ ከኣ፡ ሱን ቼ ነቲ ዳርጋ ሓለዋ ዝብሃል ዘይነበሮ ግዝኣት ሉዥያንግ ኣጥቂዑ ነቲ ርእሰ ከተማ ብቐሊሉ ሓዞ። ንጉስ ግዝኣት ሉዥያንግ፡ ብዘይ ደገፍ ሱን ቼ፡ ነቲ ርእሰ ከተማ ክቖጻጸር ብዘይ ምኽኣሉ ንቦታኡ ኣብ ዝምለሰሉ፡ ገዛእ ርእሰ ከተማኡ ኣብ ትሕቲ ኣእዳው ጸላኢ ወዲቑ ጸንሖ። ኣብዚ እዋን ሱን ቼ ብልጫ ቅርጺ መሬት ግዝኣት ሉዥያንግ ስለ ዝነበሮ ከኣ፡ እቲ ንጉስ ነበር ሰራዊቱ ሒዙ ካብ ምህዳም ሓሊፉ ክገብሮ ዝኽእል ነገር ከቶ ኣይነበረን።

16. ሓደ ነገር ንኽትሕዝ ፈለማ ፈንዎ

መብዛሕቱ ግዜ ብዅሉ ወገናቱ መዋጽኦ ዝሰኣነ ግዳይ፡ ብዘለዎ ሓይሊ ዓቕለ-ጽበታዊ መጥቃዕቲ ከም ዝፍጽም ይፍለጥ። ነዚ ንምውጋድ ነቲ ጸላኢ ሕጂ'ውን ናጻ ክወጽእ ተኽእሎ ከም ዘለዎ ክተእምኖ ይግባእ። እቲ ድሌት ምውጋኡ ብባህጊ ሓራ ምውጻእ ክዕብለል'ዩ። ኣብ መወዳእታ እቲ ሓርነት ሓሶት ምዃኑ ምስ ተረጋገጸ ከኣ፡ ሞራል ጸላኢ ክወድቕን ብዘይ ውግእ ኢዱ ክህብን'ዩ።

ዘመን ሽዱሽተ ስርወ-ንግስነታት ቻይና

ኣብ እዋን ዘመን ደቡባዊ ሶንግ፡ ጀነራል ታን ዳኦ-ጂ፡ ነቲ ሃጸይ ወኪሉ ኣንጻር ሰሜን መጥቃዕቲ ፈጸመ። ኣብ እዋን'ቲ ወራር ከተማታት ተቖጻጸረን ዕርድታት ደመሰሰን፡ ከምኡውን ልዕሊ ኣርባዕተ ሽሕ ምሩኻት ማረኸ። እቶም ኣማኸርቱ ነቶም ምሩኻት ብምሉኦም ቀቲሉ በቲ ሬሳኦም ዓወት ዘመልክት ኩምራ ደው ከብል ኣመሙ። ታን ዳኦ-ጂ ከምዚ ብምባል መለሰ፡ "ኣብዚ እዋን ነቶም ገበነይናታት ቀጺዕና ንህዝቢ ኣጸናኒዕና ኣሎና። እቲ ሓቀይና ሰራዊት'ቲ ንጉስ ኣብ መትከሉ ቅኑዕ ክኸውን ይግባእ። ስለዚ ስለምንታይ ነቶም ሰባት ምቕታል ኣድለየ፧" ኩሎም'ቶም እሱራት ፈቲሑ'ውን፡ ኣብ ገገዛኦም ሰደዶም። እዞም እሱራት ነበር'ውን፡ ነቶም ብጾቶም ተማሪኾም ከም ዝነበሩን ከም ዝተፈነዉን፡ ከምኡውን ብኸመይ ኣብ ትሕቲ ኢድ ጀነራል ታን ብጽቡቕ ተታሒዞም ከም ዝነበሩ ሓበሩዎም። በዚ'ቶም ኣብቲ ስፍራ ዝነብሩ ባርባራውያን ተሓጎሱ፡ ጀነራል ታን ኣብ ዝኸዶ ስፍራ ዘበለ'ውን፡ ብዙሓት ነቲ ሃጸይ ደገፎም ክህቡ ይመጹ ነበሩ።

17. እምኒ ስልማት ክትረክብ ነቲ ሕጡብ ኣውጺኻ ደርብዮ

መጻወድያ ኣዳሊኻ ንጸላኢኻ ኣታሊልካ ሓዞ። ኣብ እዋን ውግእ እቲ ከም መስሓቢ እትጥቐመሉ ነገር፡ ዓወት ብቐሊሉ ከም ዝርከብ ተኽእሎ ከም ዘሎ ኣምሲልካ ምቕራብ'ዩ። ኣብ ህይወት እቲ መስሓቢ ሕርፋን ሃብቲ፡ ስልጣንን ድሌት ስጋን'ዩ።

ዘመን ውግእ ግዝኣታት ቻይና

ልዑል ግዛኣት ዚ ንሌሰር ዌይ ከጥቅዕ ይዳሎ ነበረ። ኣብ ውግእ ክቐራረብ ንንጉስ ዌይ ኣርባዕተ ሚእቲ ኣፍራስ በረኻን ብሉጽ ጻዕዳ ዕንቊን ህያብ ሃቦ። እቲ ንጉስ ኣዝዩ ስለ እተሓጎሰ'ውን፡ እቶም ሚኒስተራቱ መልእኽቲ ሓጎስ ኣመሓለለፉሉ። ይኹንምበር ናን-ዌን እተባህለ ካብ ሚኒስተራቱ ሓደ በቲ ጉዳይ እተጨነቐ መሰለ። እቲ ንጉስ ኩነታቱ ተዓዚቡ ከኣ፡ ከምዚ ብምባል ሓተተ፡ "እቲ ዓብዪ ግዝኣት ብኣና ባህ ኢሉዎ'ሎ! ስለምንታይ ደኣ እተጨንቕካ ትመስል፧" እቲ ሚኒስተር ከምዚ ብምባል መለሰ፡ "ሓደ ሰብ ንዝኾነ ይኹን ብዘይ ገለ ምኽኒት እተወሃበ ህያብን ሓይሊ ከይተጠቐምካ ዝመጽእ ለውጥን ብጥንቃቐ ክምርምሮ ይግባእ። ኣርባዕተ ሚእቲ ኣፍራስ በረኻን ጻዕዳ ዕንቊን፡ ሓደ ንኡስ ግዝኣት ነቲ ዓብዪ ክህቦ ይኽእል'ዩ። ሕጂ ግና በንጻሩ እቲ ዓብዪ'ዩ ህያብ ሂቡ። ዎ ንጉስ ነዚ ክትሓስቡሉ ይግባእ።" ከም መጠንቀቕታ ከኣ፡ እቲ ንጉስ ግዝኣት ዌይ እቲ ሚኒስተሩ ዘጠንቀቖ ጉዳይ ነቲ ኣዛዚ ሓለዋ ዶብ ሓቢሩ ንሰራዊቱ ኣብ እዋን ምሉእ ተጠንቀቕ ደው ከብሎም ኣዘዞ። ድሕር ሓጺር እዋን ከኣ፡ ከምቲ'ቲ ሚንስተር ዘብርሆ፡ ልዑል ዚ ገዚፍ ቍጽሪ ሰራዊት ሒዙ ኣብቲ ዶብ ደበኽ በለ። እንተኾነ ግን እቶም ሓለዋ ዶብ ብምሉእ ሓይሎም ብተጠንቀቕ ደው ኢሎም ምስ ርኣየ፡ ከምዚ ብምባል ድሕሪት ገጹ ኣንሰሓበ፡ "ዋይ ኣነ፡ መደባተይ ከለልዩ ስለ ዝኸኣሉ፡ ኣብ ዌይ ብሓቂ ብቑዓት ሰባት ኣለዉ ማለት'ዩ።"

18. ሸፋቱ ክትሕዝ ንመራሒኦም ማርኽ

ሰራዊት ጸላኢ ብርቱዕ እንተ ዀይኑ፡ ግና'ቲ ብሓይሊ ገንዘብ ወይ ብምፍርራሕ ተኣዛዝነቱ ምስቲ ኣዛዚ ጥራይ ምስ ዝኸውን፡ ነቲ መራሒ ዒላማ ግበሮ። እቲ ኣዛዚ ምስ ዝመውት እቲ ሰራዊት ክበታተን ወይ ተኣዛዝነቱ ንዓኻ ክኸውን'ዩ። ይኹንምበር እቲ ምስቲ ኣዛዚ ዘለዎ ተኣማንነት ብመሰረት እሙንነት ምስ ዝኸውን ተጠንቀቕ ኢኻ፣ እቲ ሰራዊት ወላ'ውን ድሕር ሞት'ቲ ኣዛዚ ሕነ ክፈዲ ውግኡ ክቕጽል ይኽእል'ዩ።

ዘመን ጽድያን ቀውዕን ቻይና

ኣብ 756 ቅ.ል.ክ. ዪን ዚኪ እተባህለ ኣዛዚ'ቶም ተቓወምቲ (ዓለውቲ) ንስታሬቴጂካዊት ከተማ ሱያንግ ከኻብብ ንሰራዊቱ መሪሑ ተበገሰ። እቲ ኣንጻሩ ዝኸላኸል ዝነበረ ኣዛዚ፡ ማለት ጃንግ ሹን፡ ዪን ዚኪ ካብቶም ካብታ ከተማ ፍላጻ ኲናት ሰንዲዮም ካብ ዘብጽሑዎ ርሕቐት ወጻኢ ኣካቢቡ ከም ዘሎ ተዓዘበ። ነቲ ኣዛዚ እተቐቲሉዎ ሞራል'ቶም ተቓወምቲ ክወድቕን ጸረ-መጥቃዕቲ ክፍጽምን ከም ዝኽእል ተኣሚኑ'ዩ። ምስቶም ብሉጻት ሰብ ፍላጻኡ ዀይኑ'ውን መደብ ተበለሓተ። ኣብ ቀጻሊ እቶም ተቓወምቲ ነቲ ዕርዲ ኣብ ዘጥቅዕሉ እዋን ንሳቶም ጨንፈር ገረብ ተጠቒሞም ክስንድዉ ነበረ። ዪን ዚኪ እቶም ኣንጻሩ ዝከላኸሉ ጨንፈር ገረብ ተጠቒሞም ይስንድዉ ከም ዘለዉ ምስ ተነግሮ ከኣ፡ ነታ ከተማ ብርግጽ ኣብ ትሕቲኡ ንኽቖጻጻራ እዋኑ ከም ዝኣኸለ ኣመነ። ቅድሚ'ቲ መጥቃዕቲ'ውን፡ ሓፈሻዊ'ቲ ዓወት ክዕዘብ ንቕድሚት ገጹ ቀረበ። ፈረሱ ተወጢሑ እናጋለበ ከኣ ከይተፈለጦ ኣብ ክሊ'ቶም ሰብ ፍላጻ ዝስንድውሉ ርሕቐት ኣተወ። ሓደ ካብቶም ነዛ እዋን ብተጠንቀቕ ተዳሊዮም ዝጸንሑ ሰብ ፍላጻ ከኣ፡ ንጸጋማይ ዓይኒ ዪን ዚኪ ሃሪሙ ብቕጽበት ቀተሎ። እቶም ሰራዊት ተቓወምቲ ንሞት ኣዛዚኦም ኣብ ቅድሜኦም ምስ ርኣዩ'ውን፡ ሞራሎም ካብ ምውዳቑ እተላዕለ ኣብቲ ጎልጎል ኣብ ፈቐዶኡ ፋሕ ብትን በሉ።

ምዕራፍ ኣርባዕተ - ስልትታት እዋን ዕግርግር

19. ነቲ ኣብ ትሕቲ ቁራዕ ዝነድድ ዕንጨይቲ መንዚዕካ ውሰዶ

ብቐጥታ ክትገጥሞ ዝሕይለካ ጸላኢ ምስ ዘጓንፈካ፡ ፈለማ ነቲ ሰረቱ ብምጉዳእን ቀንዲ ምንጪ ሓይሉ ብምጥቃዕን ክተዳኽሞ ይግባእ።

ያታዊ ዘመን ጃፓን

እቲ ጥንታዊ ጅግና ጃፓን፡ ያማቶ ታኬሩ፡ ካብ መንጎ'ቶም ሃጸይ ኬይኮ ዝወለዶም ሰማንያ ቆልዑ ሓደ ነበረ። ሓደ መዓልቲ ንሓደ ክኢላ መኸተ ሴፍ ዝኾነን ነቶም ኵሎም ኣንጻሩ እተበገሱ ዝቐተለን ዕሉል ሽፍታ ክቐትሎ ተላእኸ። ያማቶ ታኬሩ ምስቲ ሽፍታ ክገጥም ኣይሃቀነን፣ እኳ ደኣ ዓርኩ ክገብሮ ስለ ዝደለየ፡ ብዛዕባ ዝና'ቲ ሰብ ገለ ከም ዘይፈልጥ ተመሲሉ ቀረቦ። ዕርከነቶም ማዕቢሉ ከኣ ብሓንሳእ ከይተረፈ በብእዋኑ ይሕምብሱ ነበሩ። ሓደ መዓልቲ ብሓንሳእ ክሕምብሱ ምስ ተበገሱ፡ ካብ ዕንጨይቲ እተሰርሐ ሴፍ ኣብ ሳንጣኡ ሒዙ ተበገሰ። ከም ልምዲ ኣብ ሓንቲ ንእሽቶ ደሴት ቅድድም ምሕምባስ ይወዳደሩ ነበሩ። ኣብዚ እዋን ታኬሩ፡ ደይ መደይ ኢሉ፡ እቲ ሽፍታ ከም ዝቕድሞ ብምግባር፡ ድሕር'ታ ደሴት ካብ ዓይኒ ምስ ርሓቐሉ፡ ድሕሪት ኣብቲ ገምገም ተመሊሱ፡ ተቐላጢፉ ንሴፍ'ቲ ሽፍታ በቲ ዕንጨይቲ ሴፍ ቀየሮ። ክዳውንቶም ምስ እተኸድኑ'ውን፡ ታኬሩ ነቲ ዝመደቦ ነገር ኣግሃደ። እቲ ሽፍታ ብቕልጣፈ ሴፉ ከልዕል ተበገሰ፡ ግና'ቲ ካብ ዕንጨቲ እተሰርሐ ሴፍ ኣብ ውሽጢ'ቲ መትሓዚ ሴፍ ተወሺሉ ነበረ። ነቲ ካብ ዕንጨይቲ እተሰርሐ ሴፍ ከውጽእ ኣብ ዝቓለሰሉ'ውን፡ ታኬሩ ብሓንቲ ውቃዕ ንርእሲ'ቲ ሽፍታ ቀንጸሎ።

20. ዓሳ ክትሕዝ ነቲ ማይ ኣንቀሳቕሶ

ቅድሚ ምስቲ ሓይሊ ጸላኢኻ ምግጣምካ ዕግርግር ፈጢርካ ኣቓልቦኡን ሕልናኡን ኣዳኽሞ። ዘይልሙድ፡ ጋሻን ካብ ትጽቢት ወጻኢ ዝኾነ ነገርን ተጠቒምካ ንጸላኢኻ ከም ዝጠራጠርን ሓሳባቱ ከም ዝሰግልን ግበሮን ኢኻ። ሓሳባቱ ዘይጠርነፈ ጸላኢ ዝያዳ ተነቃፊ'ዩ።

ዘመን ጽድያን ቀውዕን ቻይና

ኣብ 632 ቅ.ል.ክ. ሰራዊታት ጂንን ቹን ኣብ ቼንግቡ እተባህለ ቦታ ነንሕድሕዶም ክዋግኡ ተዳለዉ። ቹ ኣብታ ትመጽእ መዓልቲ፡ ኣብ መንጎ ክልተ ተፋለምቲ ውግእ ሰረገላ ክካየድ ንጂን መልእኸተኛ ለኣኸ። እቲ ኣዛዚ ጂን ልዑል ዌን'ውን በዚ ተሰማምዓ። ንግሆ ልዑል ዌን ኣብቲ መሐለዊ ግምቢ ደዪቡ ኣንቆልቊሉ ንምድላዋት ሰራዊቱ እናተዓዘበ ከምዚ በለ፡ "መናእሰይ ኮኑ ዓበይቲ ብመሰረት'ቲ ንቡር ወግዒ ይካየዱ። ኵላቶም ነገልግሎት ብቑዓት'ዮም!” ካብኡ ምእንቲ ንዘይልሙድ ዝኾነ ኣገባብ ንኽጥቐሙሉ ንሰራዊቱ ገረብ ክቖርጹ ኣዘዞም። እቲ ፍልምያ ሰረገላ ኣብ ዝኻየደሉ እዋን ከኣ፡ ልዑል ዌን ሰራዊት ኣፍራስ ብምብጋስ ኣብ ልዕሊ የማናዊ ክንፊ ሰራዊት ቹ ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ብምፍናው ደምሰሶ። ኣብቲ እዋን እቲ የማናይ ወገን ኣብቲ ቀንዲ ኣካል ኣብ ዝድፍኣሉ ከኣ፡ ኣብ ማእከል ዝነበሩ ሰራዊት ጂን ንኽተዝልቕ ዘመልክት ባንዴራ ሓፍ ኣቢሎም ድሕሪት ገጾም ከንሳሕቡ ጀመሩ። ሰራዊት ጂን ኣብ ዘንሳሕቡሉ ከኣ፡ ነቲ ኣንጊሖም ዝቖረጹዎ ኣግራብ ደድሕሬኦም ይጎትዎ ነበሩ። ብሰንኪ'ቲ ዘልዓሉዎ ብዝሒ ዶሮና'ውን፡ ኣዘዝቲ ቹ ሰራዊት ጂን ሰንቢዶም ይሃድሙ'ለዉ ብምባል ደድሕሬኦም ክስዕብዎም ደለዩ። እቲ ቀንዲ ኣካል ስራዊት ቹ ብዶሮና ስለ እተሸፈነ፡ ሰራዊት ጂን ንኽልተ ተመቒሉ ድሕሪት ክምለስ ከሎ ፍጹም ኣይርኣዩዎን። ሰራዊት ጂን ብኽልተ ክንፊ ንሰራዊት ቹ ብጥበብ ኣጥቀዐ። እቲ ውጽኢት ከኣ ሓያል ስዕረት ስለ ዘስዓበ፡ ጀነራል ሰራዊት ቹ ነፍሰ-ቕትለት ክፍጽም ተኣዘዘ። ልዑል ዌን ነቲ ብኣፍራስ ሰረገላ እተገብረ ውግእ እተኸስተ ኣጋጣምን ነቲ ምንስሓብን ከም መዘንግዒ ብምእላይ ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ፈጺሙ ንሓይልታት ቹ ኣብ ትሕቲ መፈንጥራ ኣእተዎም።

21. ከም ወርቃዊ ዕንጭራር ቈርበትካ ዘርግሕ

ሓደጋ ስዕረት ምስ ዘጓንፈካን እቲ እንኮ ኣማራጺኻ ኣምሊጥካ ዳግመ-ምውዳብ ምስ ዝኸውንን ዘይኽውን መደናገሪ ሓሳብ ፍጠር። ኣቓልቦ ጸላኢ ኣብዚ ምድንጋር ኣብ ዝዀነሉ፡ ዘየልቦ ህላወኻ ድሕሪት ገዲፍካ ብሕቡእ ሰራዊትካ ኣንሳሕብ።

ዘመን ሰለስተ ነገስታት ቻይና

ካኦካኦ እተባህለ ሓለቓ ኲናት ዌይ፡ ነቲ በቶም ጀጋኑ ሊኡ ፔይን ቻንግ ፌይን ዝምራሕ ዝሃድም ዘሎ ሰራዊትን ህዝብን ሹ ከርክቦም ደድሕሬኦም ይስዕብ ነበረ። እቲ ዘንሳሕብ ዘሎ ሓይሊ ከኣ፡ ኣብ ልዕሊ ፈለግ ዌይ ኣብ ዝርከብ ድልድል ቻንግፓን በጽሐ። ሓይሊ ጸላኢ'ውን ንኽከርክቦም ሓደ ሰዓት ጥራይ ድሒሩ ነበረ። ኣንጻር'ቲ ድልድል'ውን፡ ጽዑቕ ዱር ነበረ። ቻንግ ፌይ ንጀነራሉ ሊዩ ፔይ ከምዚ በሎ፡ "እዚ ድልድል ንኪሎሜትራት እቲ እንኮ መተሓላለፊ ስለ ዝኾነ ብልጫ ክህበና'ዩ። ኣነ ምእንቲ ንስኻ ኣርሒቕካ ክትጓዓዝ ንሰራዊት ዌይ ኣብ ዘደናጉየሉ፡ ነቲ ሰራዊትን ህዝብን ሒዝካ መርሽ።" ሰራዊት ሹ ምስ ሰገረ ከኣ፡ ቻንግ ፌይ ሒደት ጕጅለ ሰራዊት ኣፍራስ ኣብቲ ኣንጻር'ቲ ድልድል ኣብ ዝርከብ ዱር ሰደዶም። ንሳቶም ጨናፍር ቆሪጾም ኣብ ጭራ'ቶም ኣፍራስ ብምእሳር ኣኽቢቦም ክጋልቡ ጀመሩ። ቻንግ ፌይ ኣብ ማእክል'ቲ ድልድል ኣብ ልዕሊ ፈረሱ ኰፍ ኢሉ ነበረ። እቶም ዘሳጕጉ ዝነበሩ ሰራዊት ዌይ ንቻንግ ፌይ ኣብቲ ድልድል ምስ ርኣዩዎ ደው በሉ። ካኦካኦ ነቲ ድሕር'ቲ ዱር ዝርአ ብዝሒ ዶሮና ምስ ተዓዘበ ከኣ፡ መጻወድያ ከይህልው ተጠራጠረ። ቻንግ ፌይ ንሰራዊት ዌይ ንውግእ ክገጥምዎ ምስ ጨደረ፡ ካኦካኦ እዚ ብርግጽ ውዲት'ዩ ብምባል ሰራዊቱ ድሕሪት ገጾም ከንሳሕቡ ገበረ። ቻንግ ፌይ ሰራዊት ዌይ ከንሳሕብ ምስ ርኣየ፡ ከምዛ ዘጥቅዖም ነቲ ፈረሱ ኣብኦም ገጹ ኣበገሰ። እዚ ኩነት ንሰራዊት ዌይ ኣዝዩ ስለ ዝረበሾም ከኣ፡ ብርግጽ መጻወድያ'ሎ ብምባል፡ ካብቲ ቦታ ከም ጽሉል ሃደሙ። እዚ ምርኢተ-ጥበብ ንሉይ ፔይን ቻንግ ፌይን ምስ ህዝቦም ከምልጡ ግዜ ሃቦምን ኣብ ቺኣንሊንግ እተባህለ ቦታ ዳግም ክወደቡን ኣኽኣሎም።

"ምዝርጋሕ ቈርበት ወርቃዊ ዕንጭራር" ዝብል ልሙድ ብሂል ቻይናውያን ኰይኑ፡ ብፍላይ መደናገሪ ተጠቒምካ ጸላእትኻ ብምትላል ካብ ሓደጋ እተምልጠሉ ጥበብ ዘርኢ'ዩ። እቲ እተደራረበ ድርዒ ዕንጭራር፡ ሓደ ሰብ ምስሉይ ነገር ሓሊፉ ኣብቲ ክውን ሓቂ ክበጽሕ ዘካይዶ እተፈላለየ ደረጃ ምልዋጥ ዘርኢ'ዩ።

22. ነቲ ሰራቒ ክትሕዝ ነቲ ማዕጾ ዕጸዎ

ነቲ ጸላኢኻ ምሉእ ብምሉእ ክትማርኾ ዕድል ምስ ዘጓንፈካ፡ ምእንቲ ነቲ ውግእ ቅልጡፍን መወዳእታን መደምደምታ ክትገብረሉ፡ ነቲ ኣጋጣሚ ክትፍጽሞ ይግባእ። ጸላኢኻ ከምልጥ ዕድል ምሃብ፡ ንመጻኢ ዝኽሰት ዘርኢ ግርጭት ምዝራእ'ዩ። ምናልባት ከምልጡ ዕድል እንተ ረኺቦም ግና፡ ደድሕሬኦ ስዒብካ ክተርክቦም ከም ዘሎካ ኣይትረስዕ።

ዘመን ውግእ ግዝኣታት ቻይና

ኣብ 449 ቅ.ል.ክ.፡ ግዝኣት ዉ ንግዝኣት ዩኤ ወሪሩ ነቲ ልዑሎም ጉዎ ጂያን ብምምራኽ ንሰለስተ ዓመት ኣሲሩ ኣብ ንግስነቱ ክምለስ ፈነዎ። ጉዎ ጂያን ኣብ ግዝኣቱ ምስ ተመለሰ ሕነኡ ክፈዲ መደበ። እቶም እሙናት ዜጋታቱ ኣብ ክንድኡ ዀይኖም ዝዀነ ይኹን ከቢድ ጸገም ክጻወሩ ቅሩባት ምዃኖም ዘረጋግጽ'ውን፡ ነስታት ሸውዓተ ዓመት ብልግስን ብለውሃትን ድሕሪ ምምሕዳር፡ ንገዛእ ርእሱ ጥበበይናን ክኢላን መራሒ ኣበለ። በዚ ምኽንያት'ዚ ንግዝኣት ዉ ኣጥቂዑ ዓብይን ወሳንን ዓወት ዓተረ። ንጉስ ዉ ከኣ ክሃደም ተገደደ፡ ግና ንኽታሓዝ ነገር ግዜ ጥራይ ነበረ። ልኡኻት ንጉዎ ጂያን ሰዲዱ'ውን ምሕረት ለመነ። ግዝኣት ዉ ወላ'ኳ ምሉእ ብምሉእ ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር እንተ ኣእተዉዎ፡ ብኸመይ ካብ ኢዶም ከም ዝፈነዉዎን ኣብ ግዝኣቱ ከም ዝመለሱዎን ኣዘኻኸሩዎም። ንጉስ ግዝኣት ዉ እውን ተመሳሳሊ ደገፍ ክግበረሉ ሓተተ። ጉዎ ጂያን ነዚ ይግባይ ኣብ ዘስተንትነሉ፡ እቲ ቀዳማይ ሚኒስተሩ፡ ማለት ፋን ሊ፡ ኣብ መንጎ ብምእታው ከምዚ በለ፡ "ሰማያት ንልዑል ዉ ምእንቲ ስልጣን ክጭብጥ ዕድል ምስ ሃቦ ነቲ ኣጋጣሚ ኣይተጠቐመሉን። ብስንኪ'ዚ'ውን ሎሚ ሃዲሙ ይርከብ ኣሎ። ሕጂ ንስኻ'ውን ነዚ እተወሃበካ ዕድል እንተ ዘይተጠቒምካሉ፡ ካብ ግዝኣትካ ክትስጎግ ትኽእልን እቲ ንዓመታት ዘሕለፍካዮ ጽንኩር ኩነታት ከንቱ ክተርፍን'ዩ።" እቲ ልዑል በቲ መጎተ ስለ ተጸለወ ከኣ፡ ነቶም ልኡኻት ምሕረት ዝበሃል ከም ዘይወሃቦ ሓቢሩ ንቦታኦም መለሶም። ንጉስ ዉ ነዚ ምስ ሰምዐ ከኣ፡ ኵሉ ተስፋ ዝብሃል ቆሪጹ ነፍሰ-ቕትለት ፈጸመ።

23. ኣብ ቀረባ ንዘሎ ጸላኢ ክተጥቅዕ ምስ ኣብ ርሑቕ ዘሎ ጸላኢ ተዓራረኽ

ሓባራዊ ዶብ ዘለወን ሃገራት ጸላእቲ ክዀኑ፡ ብርሕቕትን ብማሕለኻታትን ዝፈላለያ ሃገራት ከኣ ዝሓሸ ሽርክነት ክፍጽሙ ከም ዝኽእሉ ይፍለጥ። ኣብ ከባቢኻ እቲ ዓብላሊ ሓይሊ ምስ እትኸውን፡ እቲ ቀንዲ ተጻባኢኻ እቲ ኣብ ከባቢኻ ዝርከብ ካልኣይ ሓያል'ምበር፡ ኣብ ካልእ ቦታ ዝርከብ ዝሓየለ ሓይሊ ኣይኰነን።

ሰረወ-ንግስነት ሃን ቻይና

ኣብ 110 ዓ.ም.፡ ኣብ ልዕሊ ኣውራጃ ሆናን ብሰሪ ድርቅን ማይ ኣይሂን ሓደጋ ወሪዱ ስለ ዝነበረ፡ እቲ ህዝቢ ብዋሕዲ እቶት እኽሊ ጥሜት ኣቲዎ ነበረ። እቲ ብኩል መንግስታዊ ስርዓት'ውን፡ ነቲ ኩነታት ስለ ዘጋደዶ፡ እቲ ኣውራጃ ሕንፍሽፍሽ ኣቲዎ ነበረ። እቶም ማእለያ ዘይብሎም ጉጅለታት ሸፋቱን ሰረቕትን፡ ነቲ ሃገረ-ሰብ እናዀብለሉ ይራስዩዎን የሸብርዎን ስለ ዝነበሩ'ውን፡ ነቲ እቲ ህዝቢ ብተስፋ ዝጽበዮ ዝነበረ ካብ ግዳም ዝመጽእ ረድኤት ኣተዓናቒፎሞ ነበሩ። ዩ-ሁ እተባህለ ሰበ-ስልጣን'ውን፡ ምእንቲ ኣብቲ ኣውራጃ ገለ ምርግጋእ ከስፍን፡ ምሉእ ስልጣን ተዋሂቡዎ ኣመሓዳሪ ተመርጸ። ኣብቲ ርእሰ ከተማ'ቲ ኣውራጃ ምስ በጽሐ ከኣ፡ ወትሃደራዊ ሓይሊ ክምስርት ምዃኑን ዓሳክር ክኸትብ ይደሊ ከም ዘሎን ምልክታ ኣውጽአ። ኣቐዲሙ'ውን ንዅሎም'ቶም ከም ዓሳክር ዝኽተቡ ሰባት፡ እቲ ዝሓለፈ ገበኖም ምሕረት ከም ዝግበረሎም ቃል ኣተወ። ብምቕጻል ከኣ ሰለስተ ክፍለ-ሰራዊት ከም ዝደሊ ገለጸ። እቲ ቀዳማይ ክፍለ-ሰራዊት ገበን ስርቅን ቅትለትን ዝፈጸሙ ሰባት ክሕዝ'ዩ። እዚኣቶም ኣዘዝቲ ክዀኑን ዝለዓለ መሃያን ክኽፈሉን'ዮም። እቲ ካልኣይ ክፍለ ሰራዊት ቅጥፈት ጥራይ ዝፈጸሙ ሰባት ክሕዝ'ዩ። እቲ ጀረጃ መሃያኦም ከኣ ብኻልኣይ ደረጃ ክስራዕ'ዩ። እቲ ሳልሳይ ክፍለ-ሰራዊት ብሰንኪ ትህኪት ካብ ስራሕ ክሃድሙ ክብሉ ምስ ጕጅለ ሸፋቱ እተሓወሱ ሰባት ክሕዝ'ዩ። እዚኣቶም ዝተሓተ መጠን መሃያ ክወሃቡ'ዮም። ኣብ ውሽጥ ውሱን ሰሙናት'ውን፡ ዩ-ሁ ልዕሊ ሰለስተ ሚእቲ ሓደሽቲ ዓሳክር ከተበ። ወተሃደራዊ ዲቪዛን ኣጽዋርን ኣብ ዝዕደሉሉ'ውን፡ ኣብቲ ቅድሚኡ ኣሰሊፉ፡ ከምዚ ብምባል መደረሎም፡ "እቲ ዝሓለፈ ግብርኹም ምሕረት ስለ እተገበረሉ፡ ሕጂ ካብ መቕጻዕቲ ናጻ ኢኹም። ይኹንምበር ኣብ ልዕሊ'ቲ ሕብረተ-ሰብ ዝፈጸምኩሞ ገበን ክትክሕሱ ይግባእ። ነዚ ንምፍጻም ከኣ፡ ነቶም ኵሎም ንጻውዒተይ ዝነጸጉ መሻርኽትኹም ዝነበሩ ኣጓይኹም ካብቲ ዘለዉዎ ስፍራ ክትሕዝዎም ይግባእ።" ነቲ ዝበሎም ስለ ዝገበሩ'ውን፡ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት፡ እቲ ሕብረት ሸፋቱ ጸኒቱ፡ እቲ ሃገረ-ሰብ ሰላም ሰፈኖ።

24. መገዲ ተለቂሕካ ንግዝኣት ጉዎ ብሓይሊ ሓዝ

ካብ ሽርካኻ ዘድሊ ሃብቲ ተለቂሕካ ንሓባርዊ ጸላኢ ኣጥቅዕ። ነቲ ጸላኢ ምስ ሰዓርካ ከኣ፡ በቲ ሃብቲ ተጠቒምካ ነቲ ዘለቅሓካ ኣጥቅዕ።

ዘመን ጽድያን ቀውዕን ቻይና

እተን ናእሽቱ ግዝኣታት ዩን ጉዎን፡ ነቲ ዓባይ ግዝኣት ጂን የዳውባኦ ነበራ። ልዑል ግዝኣት ጂን፡ ማለት ዚያን፡ ንኽልቴአን ግዝኣታት ብሓይሊ ክሕዘን ሃረፈ። እዚ ህርፋኑ'ውን፡ ካብተን ክልተ ናእሽቱ ግዝኣታት ሕቡእ ስለ ዘይነበረ፡ ምስ ጂን ዝዳወብ ዶባተን ንኽከላኸላ ኣድላዪ ስጕምቲ ወሰዳ። ካብቶም ጀነራላት'ቲ ልዑል ሓደ፡ ማለት ዙን ዚ፡ ብግዝኣት ዩ ሓሊፎም ንግዝኣት ጉዎ ብምኽባብ፡ ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ክፍጽሙ ኣመመ። ጀነራል ዙን፡ እቲ ልዑል ዩ ስሱዕ ብምዃኑ፡ ዕንቊን ኣፍራስን ህያብ እንተ ተዋሂቡዎ፡ ብግዝኣቱ ብደሓን ክንሓልፍ ከፍቕደልና'ዩ በለ። ልዑል ዚያን ክንድ'ዚ ብዙሕ ሃብቲ ከባኽን ስለ ዘይተራኣዮ፡ ከምዚ ብምባል ሓተተ፡ "ልዑል ዩ ህያብና ምስ እተቐበለ ምሕላፍ እንተ ኣበየና'ኸ፧" ጀነራል ዙን ግና ከምዚ ብምባል መለሰ፡ "ከሕልፈና ሓሳብ እንተ ዘይብሉ፡ ነቲ ህያብ ኣይኽቕበሎን'ዩ። ነቲ ህያብ እንተ ተቐቢሉዎ ግና፡ ከሕልፈና'ዩ። እዚ ከኣ ንግዜኡ እቲ ህያብ ኣብ ክንዲ ኣብ መኽዘና ኣብቲ ናቱ መኽዘን ይጸንሕ ማለት ጥራይ'ዩ።"

እቲ ህያብ ንልዑል ዩ ምስ እተላእኸ፡ ካብቶም ሚኒስተራቱ ሓደ፡ ማለት ጎንግ ዚኪ፡ ከምዚ ብምባል ነቲ ህያብ ከይቕበል ኣጠንቀቖ፡ "ግዝኣት ዩ ንግዝኣት ጉዎ ከምቲ ከንፈር ንስኒ'ዩ። ኣበሓጎታትና ከምዚ በሉ፡ 'እቲ ከንፈር እንተ ዘየለ፡ እቲ ስኒ ንቑሪ ክቕላዕ'ዩ።' ህላወ ጉዎ ኣብ ዩ ይምርኮስ፣ ከምኡውን ህላወ ዩ ኣብ ጉዎ ይውከል። ጂን ክሓልፍ መገዲ እንተ ኣፍቒድናሉ፡ ጉዎ ንግሆ ክትጠፍእ ኣብ እንርእየሉ፡ ዩ ከኣ ንምሸቱ ክትጠፍእ'ያ። ኣብ ምንትምንታይ'ኸ ጂን ክሓልፍ ነፍቕደሉ'ሎና፧" ልዑል ዩ ግና፡ ነዚ ምኽሪ ክሰምዕ ኣይደለየን። ጂን ክሓልፍ ስለ እተፈቕደሉ'ውን፡ ንግዝኣት ጉዎ ብሓይሊ ሒዙ ክዕወት ኸኣለ። ኣብ ዝምለሱሉ ከኣ፡ ንዩ ክቖጻጸሩ ኣብኡ ደው በሉ። ነታ ርእሰ ከተማ ዩ ምስ ሓዙ'ውን፡ ነቲ ዝሃብዎ ህያብ ኣምለሱዎ። ጀነራል ዙን ነቲ ዕንቊን ኣፍራስን ነቲ ልዑል ሃቦ። ልዑል ዚያን በዚ ስለ እተሓጎሰ ከኣ፡ ከም ዋዛ ከምዚ በለ፡ "እቲ ዕንቊስ ኣይተተንከፈን፡ ግና እቶም ኣፍራስ ገለ ተወሳኺ ስኒ ዝደረቡ ይመስሉ!"

ምዕራፍ ሓሙሽተ – ስልትታት ምግስጋስ

25. ነቲ ዓንደ-ገመል ብዝመሽመሸ ገመል ተክኣዮ

ነሰላልፋ ጸላኢ ዝረጎ፣ ነገባብ ስርሒቶም ኣተዓናቅፍ፣ ነቲ ዝስዕብዎ ኣካይዳ ለውጦ፣ ኣንጻር'ቲ ልሙድ ኣገባብ ምህሮኦም ሰጉም። ከምዚ ምስ እትገብር፡ ነቲ ጽኑዕ ዓንዲ ደገፍ፡ ማለት ነቲ ንጉጅለ ሰባት ሓያል ተዋጋኢ ሰራዊት ዝገብሮም ሓባራዊ ረቛሒ ክተልግሶ ኢኻ።

ዘመን ሽዱሽተ ስርወ-ንግስነታት ቻይና

ኣብ 383 ዓ.ም.፡ ሃጸይ ፉ ጂያን፡ መራሒ ግዝኣት ቺን፡ ባዕሉ 5,000 ኣፍራስ ንዝሓዘ ሰራዊቱ መሪሑ፡ ንጀነራል ዚዬ ሺ፡ ኣዛዚ ግዝኣት ጂን፡ ከጥቅዕ ተበገሰ። እቲ ሃጸይ'ውን፡ ሰራዊት ጂን ካብቲ ንሱ ዝገመቶ ንላዕሊ ዓብዩ ስለ ዝጸንሖ፡ ነቶም ሰራዊቱ ምእንቲ ኣብ ምክልኻል ደው ክብሉ፡ ኣብ ደንደስ ሩባ ድፋዕ ኣትሓዞም። ብተመሳሳሊ ሰራዊት ጂን ስግሮም መዓስከር ገበሩ። ሓደ ሰራዊት ሩባ ኣብ ዝሰግረሉ ተነቃፊ ምዃኑ ፍሉጥ ስለ ዝኾነ ከኣ፡ ክልቴኦም ቀዲሞም ክሰግሩ ኣይደለዩን። ጀነራል ሺ፡ ስግር'ቲ ሩባ ልኡኻት ብምስዳድ፡ ከምዚ ስዒቡ ዝንበብ መልእኽቲ ለኣኸ፡ "ጎይታይ፡ ሰራዊትኩም ኣብ ማእከል ግዝኣትና ኣጸቢቑ ኣቲዩ ይርከብን ሰራዊትኩም ኣብቲ ሩባ ኣዋፊርኩሞን ኣሎኹም። እዚ ንነዊሕ እዋን ንምፍጣጥ ዘገልግል መደብ'ዩ። ብሓቂ ክትዋግኡ ትደሊዩ ዲኹም፧ ነቲ ሰራዊትኩም ዝተወሰነ ርሕቕት ከንሳሕብ እንተ ኣዚዝኩምን ነቲ ሩባ ክንሰግር እንተ ክኢልናን፡ ክንዋጋእን እቲ ኩነታት መዛዘሚ ክረክብን'ዩ። "

እቲ ሃጸይ በቲ ጠለብ ተሰማምዐ። እቶም ኣማኸርቱ ምስ ተቓወሙ ከኣ፡ ሃጸይ ፉ ጂያን፡ ፍርቂ ሰራዊት ጂን ምስ ሰገረ፡ ሰራዊቱ ዳግም ጠዊዩ ከጥቅዖም ከም ዝመደበ ነገሮም። ይኹንምበር ጀነራል ዚዬ ንጥልመት'ቲ ሃጸይ ስለ ዝተጠራጠረ፡ ብጉልባብ ስራዊት'ቲ ሃጸይ'ዮም ኢሉ፡ ሰለይቲ ኣብ ማእከል ሰራዊት ቺን ኣስሊዅ ኣእተወ። እቲ ሃጸይ ንሰራዊቱ ድሕሪት ከንሳሕብ ትእዛዝ ምስ ኣመሓላለፈ ከኣ፡ እቶም ብጉልባብ ዝኣተዉ ሰራዊት ጂን፡ ቺን ተሳዒሩ የንሳሕብን ጂን ደድሕሬኦም ይሃድኖምን ከም ዘሎ ወረ እናነዝሑ ራዕዲ ከለዓዕሉ ጀመሩ። እቲ ምንስሓብ ኣብ ስዕረት ስለ ተለወጠ'ውን፡ ሰራዊት ቺን ኣሰላልፍኦም ዘሪጎም ክሃድሙ ጀመሩ። እቲ ሃጸይን ጀነራላቱን ከም ዕቡድ እናጎየዩ፡ ነቶም ዝሃድሙ ዝነበሩ ወትሃደራት ብኩርማጅ ደው ከብልዎም እንተ ፈተኑ'ዉን፡ ውጽኢት ኣይነበሮን። ሰራዊት ጂን ብቕልጡፍ ነቲ ሩባ ሰጊሩ ከኣ፡ ደድሕሪ ሰራዊት ቺን እናሰዓበ ከቢድ ጉድኣት ኣውረደሎም። እቲ ሃጸይ ተወጊኡ ንእስክላ ኣምለጠ። ድሕር ሒደት ሰሙን ተታሒዙ ከኣ ተሓንቐ።

26. ኣብ ገረብ ማልበሪ ኣመልክት ግና ንገረብ ሎካስት ርገም

ብሰንኪ መዓረጎምን ስልጣኖምን ብቐጥታ ረኺብካ ክትእርሞም፡ ክትቖጻጸሮም ፡ ወይ ክተጠንቅቖም ዘይከኣል ምስ ዝኸውን፡ ተመሳሳልነትን ማስያን ተጠቐም። ብቐጥታ ስማት ክሳዕ ዘይረቛሕካ፡ እቶም ክሱሳት ምእንቲ ምምሽጣሮም ከይቕላዕ፡ ግብረ-መልሲ ክህቡ ኣይኽእሉን'ዮም።

ስርወ-ንግስነት ሃን ቻይና

ጋኦዙ ሃጸይ ምስ ኰነ፡ ንብዙሓት ሰዓብቱ ስልጣን ሃቦም። ሓደ መዓልቲ፡ ኣብቲ ገበላ ቤተ-መንግስቱ ዘወን ኣብ ዝበለሉ፡ ብዙሓት ሚኒስተራት ከይተረጋግኡ ኣብዝን ኣብትን እናበሉ ብህዱእ ደሃይ ሕሹኽ ክብሉ ተዓዘበ። "እንታይ'ዮም ዝብሉ ዘለዉ፧" ብምባል ከኣ ነቲ ኣማኻሪኡ ንቻንግ ሊያን ሓተቶ። "ዎ ንጉስ ንስኹም ነዚ ኣይፈለጥኩምን፧ እዚኣቶም ናዕቢ ከለዓዕሉ ውዲት ይኣልሙ'ለዉ።"

“ኣብቲ ግዝኣት ሰላም ሰፊኑ'ኮ'ዩ። ስለምንታይ ደኣ ናዕቢ ይኣልሙ'ለዉ፧"

“ዎ ንጉስ ካብቲ ታሕታዋይ ህዝቢ ተበጊስኩም ኣብ ስልጣን ኣብ እትድይቡሉ፡ ነቲ ግዝኣት ብደገፍ'ዞም ሰባት ኢኹም ተቖጻጺርኩሞ። ይኹንምበር ንግስነት ምስ ጨበጥኩም ኣብ ስልጣን ዘደየብኩሞም ነቶም ቀደም ቀረባ ኣዕርኹትኹም ዝነበሩ'ዩ። ሕጂ'ዞም መናእሰይ ወትሃደራዊ መኮንናት ሰራዊትኩም፡ ነቲ ኣበርክቶ ዓወቶም ብምዝካር፡ ኣብ ምሉእ'ቲ ግዝኣት ንዅላቶም ዝወሃብ እኹል መሬት ከም ዘየሎ ኣሚኖም። በዚ ምኽንያት ገሌኦም ነቲ ፍትሓዊ ብጽሒቶም ክስእንዎ ምዃኖም ሰጊኦም። ስለዚ'ውን ናዕቢ ኣለሙ።"

“እንታይ እንተ ገበርኩ ይሓይሽ፧" ብምባል'ቲ ሃጸይ ሓተተ።

“ካብ ኵሎም'ቶም ሰዓብትኹም ንመን ኣዚኹም ትጸልኡ፧"

“ዮንግ ቺን ኣነን ካብ ጥንቲ ጸላእቲ ኢና፣" ብምባል'ቲ ሃጸይ መለሰ።

“በሉ'ምብኣር ቅድሚ ኵሉ ተቐላጢፍኩም ንዮን ቺ ስልጣን ሃብዎ። እቲ ዝገበርኩሞ ከኣ ንዅሎም ሰዓብትኹም ኣፍልጥዎም። ዮን ቺ ስልጣን ከም እተወሃበ ምስ ርኣዩ፡ ንገዛእ ርእሶም'ውን ዓስቦም ከም ዘይስእኑ ርግጸንያታት ክዀኑ'ዮም።" በለ ቻንግ።

እቲ ሃጸይ በዚ ስለ ዝተሰማምዐ ከኣ፡ መሬትን ማዕረግን ሂቡ ንኽብሪ ዮንግ ቺ ድራር ኣዳለወ። እቶም ካልኦት ሚኒስተራት ካብቲ መኣዲ ምስ ወጹ፡ ብሓጎስ ነንሕድሕዶም ከምዚ በሉ፡ "ዮንግ ቺ'ኳ ራእሲ ካብ እተባህለስ፡ እቶም ዝተረፍና ከቶ ዘጭንቕ የብልናን!"

27. ጽሉል ተመሰል ግና ሚዛንካ ሃሉ

እቲ ውጥንካን ድራኸኻን ምእንቲ ከይክሻሕ ንምድንጋር፡ ዓሻ ወይ ሰኽራም ወይ ጽሉል ተመሰል። እቲ ጸላኢኻ ክሳዕ ብሰንኪ ክቱር ርእሰ ተኣማንነት ሸለል ክብል ዝጅምር፡ ነቲ ዓቕምኻ ኣትሒቱ ንኽርኢ ኣስድዓዮ። ካብኡ ክተጥቅዕ ትኽእል ኢኻ።

ስርወ-ንግስነት ሱዪ ቻይና

ኣብ መወዳእታ ዓመታት ሃጸይ ያንግ፡ ማለት ገዛኢ ስርወ-ንግስነት ሱዪ፡ ሓደ ብዛዕባ ውድቐት ገዛ ሱዪ ከምኡውን ሓደ ሊ ዝብሃል ሰብ ከም ሃጸይ ከም ዝድይብ ዝትንቢ ዘማሪ ተቐልቀለ። እቲ ዘማሪ'ውን፡ ኣብ መንጎ'ቶም ብመሪሕነት ሃጸይ ያንግ ዘይምእዙዛት ዝነበሩ ኣገልገልቲ ኣዝዩ ህቡብ ኰነ። እቲ ሃጸይ ንባዕሉ ማሪታዊ ስለ ዝነበረን በቲ ትንቢት ስለ ተኣመነን'ውን፡ ኵሎም'ቶም ሊ ዝብሃል ስም ስድራ-ቤት ዘለዎም ሰባት ደሊዩ ከጥፍኦም ዘመተ ጀመረ። ብዙሓት ካብቶም ሚኒስተራቱ'ውን ምስ ምሉኣት ስድራ-ቤቶም ግዳይ ሴፍ ኰኑ። ሓደ ኣብ ኣውራጃታት ኣመሓዳሪ ኰይኑ ዘገልግል ዝነበረ ሊ ዩኣን እተባህለ ንኡስ ሰበ-ስልጣን'ውን፡ ኣብቲ መጋባእያ ክቐርብ ተጸውዐ። ሊ ዩኣን ብሕማም ኣመኽኒዩ ኣብቲ መጋባእያ ካብ ምኻድ ተደናጎየ። ሊ ዩኣን ኣብ ውሽጢ ቤተ-መንግስቲ እተገልግል ጓል ሓውቲ ኔራቶ። ሓደ መዓልቲ እቲ ሃጸይ እቲ ኣኮኣ ሊ ኣበይ ከም ዘሎ ሓተታ። እታ ጓል'ውን፡ እቲ ኣኮኣ ከም ዝሓመመ ሓበረቶ። እቲ ሃጸይ'ውን ከምዚ በለ፡ "እሞ ደኣ ምስ ሞት'ዶ ተዓራሪኹ ኰይኑ'ዩ፧" ሊ ዩኣን ነዚ ምስ ሰምዐ ከኣ፡ ኣብ መጋባአያ ክቐርብ እተወሃቦ ጻውዒት እንተ ኣኽቢሩ፡ ዳግም ንቦታኡ ከም ዘይምለስ ብርግጽ ፈለጠ። ሻቡ ጽሉልን ፈጺሙ ዘይእረም ሰኽራምን ተመስለ። ሰለይቲ'ቲ ሃጸይ ባህርያት ሊ ኣመልኪቶም ነቲ ሃጸይ ምስ ሓበሩዎ ከኣ፡ ጽሉላት ሰባት ነቲ ትንቢት ከቶ ክፍጽምዎ ኣይኽእሉን'ዮም፣ ብምባል ሓሲቡ፡ ብዛዕባ ሊ ንሓዋሩ ምጥርጣሩ ገደፎ። እቲ ዘገርም ድሕር ክልተ ዓመት፡ እቲ ሃጸይ ግዝኣት ሱዪ፡ ምእንቲ ኣንጻር ወራር'ቶም ባርባራውያን ነቲ ግዝኣት ክከላኸል ንሊ ኣዛዚ ኣጋር ሰራዊት ገበሮ። ሊ ብጅግንነት ስለ እተዋግአ ኣብቲ ሰራዊቱ ክብሪ ኣጥረየ። ኣብቲ ርእሰ-ከተማ ብምምራሽ ከኣ፡ ነቲ ዕዙዝ ዝዀነ ስርወ-ንግስነት ታንግ መሰሪቱ ነቲ ትንቢት ፈጸሞ።

28. ጸላኢኻ ኣብ ናሕሲ ንኽድይብ ምስ ኣስዳዕካ ነቲ ኣስካላ ኣልግሶ

ብመጻወድያን ብምትላልን ንጸላኢኻ ኣብ ጠላም መሬት ክኸይድ ኣስድዓዮ። ካብኡ መራኸቢ መስመራቱ ብተኽን መህደሚ ኣፍደገኡ ዕጸዎን ኢኻ። ገዛእ ርእሱ ከድሕን ምሳኻን ምስ ባእታታት ተፈጥሮን ክዋጋእ ክግደድ'ዩ።

ስርወ-ንግስነት ሃን ቻይና

እቲ ውሩይ ጀነራል ግዝኣት ሃን፡ ማለት ዚን፡ ነቲ ናዕበይና ንግስነት ዌይ ምስ ሰዓረ፡ ነቶም ክልተ ካልኦት ናዕቢ ዘለዓዕሉ ንግስነታት፡ ማለት ቺን ቹን ክድምስስ ተላእኸ። ጀነራል ሃን ኣብ ቺ ገጹ ተበገሰ፡ ይኹንምበር ቹ ምእንቲ ሃን ኣብ ልዕሊ ቺ ንዝፍጽሞ ወራር ክዓግት ንጀነራሉ ሎንግ ቹ ምስ ክልተ ሚእቲ ሽሕ ወትሃደራት ለኣኸ። ክልቴኦም ሰራዊታት ኣንጻር ወገን ሩባ ዌይ ተራኸቡ። ጀነራል ሃን ንወትሃደራቱ ዓሰርተ ሽሕ ክሻ ሑጻ ክመልኡን ተሰኪሞም ንላዕላዋይ ገጽ'ቲ ሩባ ብምውሳድ ዲጋ ክሰርሑን ኣዘዞም። ጽባሒቱ ጀነራል ሃን ነቶም ሰራዊቱ በቲ ዝተሓተ ሩባ ክሰግሩ ብምምራሕ ንቹ ኣጥቀዐ፡ ይኹንምበር ድሕር ሒደት እዋን'ቲ ውግእ ከምዛ አተሳዕረ ድሕሪት ገጹ ሩባ ሰጊሩ ሃደመ። ጀነራል ሎንግ ከምዚ ብምባል ገለጸ፡ "ርኣዩ በሉ፡ ሃን ዚን ወርትግ ቦጅባጅ ምዃኑ እፈልጥ ነይረ'የ!” ደድሕሬኦም ስዒቡ ከርክብ'ውን፡ ነቲ ሰራዊቱ መሪሑ ሩባ ሰገረ። በቲ ኣቐዲሞም እተሰማምዑዎ ምልክት ከኣ፡ ጀነራል ሃንን ሰራዊቱን ነቲ ዲጋ ብምፍራስ ነቲ ተዓጊቱ ዝነበረ ማይ ፈነዉዎ። እቲ ማይ ኣይሂ ነቶም ኣብ ማእከል'ቲ ውሕጅ ዝነበሩ ሰራዊት የዕለቒሉቑ ከጥሕሎም 'ከሎ፡ ፍርቂ ሰራዊት ቹ ጥራይ ሩባ ተሳጊሩ ነበረ። ካብኡ ጀነራል ሃን ነቶም ከድሐርሕሩ ዝጀመሩ ሓይልታት ብምኽባብ፡ ነቶም ቅድመ ግንባር ዝነበሩ ሰራዊት ቹ ኣጥቂዑ ንጀነራል ሎን ቹ ቀተሎ። እቲ ተሪፉ ዘሎ ዕስለ ዓሳክር ራዕዲ ኣቲዎ ብዅሉ ሸነኻት ፋሕ ኢሉ ሃደመ፡ ይኹንምበር በቶም ዝስዕብዎም ዝነበሩ ወትሃደራት ሃን ተታሕዘ።

29. ነቲ ምውት ኦም ብዕምባብ ሃሪ ሰለሞ

ኣብ ምውት ኦም ዕምባባ ሃሪ ምስ ዝስለም፡ ነቲ ኦም ጥዑይ መሲሉ ከም ዝርአ ይገብሮ። ምትላልን ጕልባብን ተጠቂምካ፡ ዋጋ ንዘይብሉ ነገር ክብሪ ከም ዘለዎ ኣምሲልካ ኣቕርብ። ነቲ ሓደጋ ንዘይብሉ ሓደገይና፡ ዋጋ ንዘይብሉ ክብሪ ዘለዎ ኣምስሎ።

ዘመን ሰለስተ ንግስነታት ቻይና

ኣብ መወዳእታ እዋናት ሰለስተ ንግስነታት፡ ሱማ ያን ኣብ ልዕሊ ዙፋን ዌይ ዕልዋ መንግስቲ ብምክያድ፡ ገዛእ ርእሱ ንጉስ ኣቢሉ፡ ንሽም'ቲ ንግስነት ካብ ዌይ ኣብ ጂን ለወጦ። እዚ ወረ ነቲ ኣብ ጎረቤት ግዝኣት ንዝርከብ ንጉስ ዉ ምስ በጽሖ ከኣ፡ እቲ ንግስነቱ ዝቕጽል ዒላማ'ቲ ፍሉይ ህርፋን ሱማ ክኸውን ከም ዝኽእል ፈለጠ። ካብ ክቱር ጭንቐት እተላዕለ'ውን፡ ድሕር ገለ መዓልታት ሞተ። ሳን ሃኦ ነቲ ዙፋን ዉ ምስ ወረሰ ከኣ፡ ብቕጽበት ንጉዳይ መንግስቲ ሸለል ኢሉ ብፍቶት ክዓብድ ጀመረ። ኣብ ዝቕጽል ሒደት ዓመታት፡ እቲ ሓዲሽ ንጉስ ዉ ቅሩጽ ፍርሁ እናዓበየ ስለ ዝኸደ፡ ካብ ዘይጠቅም ጥርጣረ እናተበገሰ ንፍርቂ ኣማኸርቱን ኣዘዝቱን ምስ ስድራ-ቤቶም ቀተሎም። ብሰንኪ'ዚ ከኣ ፍንፉን ንጉስ ኰነ። ሱማ፡ ህዝቢ ዉ ንንጉሶም ከም ዝነዓቑዎ ምስ ሰምዐ፡ ብኮማንደር ዋንግ ቹ ዝምራሕ ሓይሊ ባሕሪ መጥቃዕቲ ክፍጽም ኣዘዘ። ንጉስ ዉ ኣብ ልዕሊ'ቲ ቀሪቡ ዘሎ መጥቃዕቲ ሓይሊ ባሕሪ እንታይ ከም ዝገብር ጠፍኦ። ነቶም ተሪፎም ዝነበሩ ኣማኸርቱ ምስ ኣከበ ከኣ፡ ካብኦም ሓደ እተን ጭፍራ መራኸብ ምእንቲ ኣብ ርእሰ ከተማ ዉ፡ ማለት ኣብ ጂያን ዬህ፡ ከይበጽሓ መሰናኽል ዝኸውን እሱር ኣርቃይ ካብ ጫፍ ንጫፍ'ቲ ፈለግ ክዝርጋሕ ኣመመ። እቲ ንጉስ በዚ ስለ እተሰማምዐ ከኣ፡ ገዘፍቲ እሱር ኣርቃያት ኣዳሊዮም፡ ኣብ ትሕቲ ላዕላዋይ ጽፍሒ'ቲ ፈለግ ዘርግሑዎ። ኮማንደር ዋንግ ብዛዕባ'ቲ መከላኸሊ ምስ ሰምዐ ሰሓቐ። ነቶም ሰራዊቱ ካብ ኣጉናድ ገዘፍቲ ታንኳታት ከዳልዉን ኣብ ልዕሌአን ዝቕመጥ ብሓሰር እተሰርሐን ኣጽዋራት ዝሓዘን ምስል ሰባት ደው ከብሉን ኣዘዞም። እቲ ምስሊ ሰባት ዘይቲ እተኣልኸ ኰይኑ፡ እተን ታንኳታት ነቲ መሰናኽል ኣብ ዝሃርማሉ፡ ነቲ ምስሊ ሰባት ዘቓጽል መጻወድያ ኣብአን ለጊቡ ነበረ። እተን ታንኳታት በቲ ኣርቃይ እናተቓጸላ'ውን፡ ታሕቲ-ታሕቲ'ቲ ሩባ ንርእሰ-ከታማ ዉ ገጸን ንቕድሚት ገስገሳ። ሰራዊት ዉ ጭፍራ ታንኳታትን ኣብ ልዕሌአን ዝነዱ ሰባትን ምስ ተዓዘቡ፡ ብኽቱር ራዕዲ ፈሪሆም ሃደሙ። ሱማ ንዉ ብሓይሊ ብምሓዝ ከኣ፡ ነቲ ሓጺር እዋን ዝጸንሐ ንግስነት ጂን መስረተ።

30. ነቲ ጋሻ ኣእንጋዲ ግበሮ

ብጕልባብ ምትሕግጋዝ፡ ኢድካ ምሃብ፡ ወይ ኪዳን ሰላም፡ ኣብ መዓስከር ጸላኢ ሰሊዅካ ብምእታው፡ ጸላኢኻ ካብ ውሽጢ ስዓሮ። በዚ ኣገባብ ድኻሙ ክተለሊ ኢኻ፡ ካብኡ ምክልኻል ጸላኢ ኣብ ዝዝሕትለሉ እዋን፡ ኣብቲ ቀንዲ ሓይሉ ቀጥታዊ መጥቃዕቲ ፈጽም።

ያታዊ ዛንታ ጃፓን

ኣብ እዋን መስፍናዊ ጃፓን፡ ሓደ ክቡር መምህር ኬንዶ (ኣጽዋር ሴፍ) ነበሩ። ነቶም ኣብ ላዕላዋይ ጽፍሒ ዝርከቡ ሰለስተ ተመሃሩኦም ከኣ፡ መርመራ ክህብዎም ወሰኑ። በብሓደ ኣብ ሓደ ኣብ ከባቢኦም ኣብ ዘሎ እምባ ዝርከብ ጥንታዊ ቤተ-መቕደስ ብምውሳድ'ውን፡ ንነፍስወከፍ'ቶም ተመሃሮ ከምዚ ስዒቡ በልዎም፡ "ንስኻትኩም ምሳይ ነዊሕ ዓመታት ተማሂርኩም ኢኹም። በሉ'ስኪ ሕጂ'ቲ ምህሮይ ከንቱ ምዃኑን ዘይምዃኑን ንፈትሽ። ኣብ ውሽጢ'ቲ ቤተ-መቕደስ ምርመራ ክጸንሓኩም'ዩ። ንዕኡ ምስ ሓለፍኩም ከኣ፡ ክትምረቑ ኢኹም።"

እቶም መምሀር ኣብ ውሽጢ'ቲ ደባን ብርሃን ዝርኣዮ ቤተ-መቕደስ፡ ኣርባዕተ በትሪ ዝሓዙ ሳሙራይ (ወትሃደራት) ብሕቡእ ብምእታው፡ ኣብ ልዕሊ ዝዀነ ይኹን ኣብ ውሽጢ'ቲ ቤተ-መቕደስ ክኣቱ ዝህቅን ሰብ መጥቃዕቲ ክፍጽሙ ኣዚዞሞም ነበሩ። እቲ ቀዳማይ ተመሃራይ፡ ኣብ ውሽጢ'ቲ ቤተ-መቕደስ ኣቲዩ፡ ገና ኣዒንቱ ምስቲ ብርሃን ከይተመዓራረየ፡ ሃንደበት በቶም ሳሙራይ ተወቂዑ ተሳዕረ። "ኣይትሓዘለይ፡ ተሪፍካ ኢኻ፣" በሉ'ቶም መምሀር።

እቲ ካልኣይ ተመሃራይ፡ ኣብ ውሽጢ ቤተ-መቕደስ ብምእታው፡ ህላወ'ቶም ሃረምቱ ከለሊ ክኣለ። ብኽእለት ንመጥቃዕቶም ኣስሒቱ'ውን ሰዓሮም። እቲ ተመሃራይ ብዓወት ካብቲ ቤተ-መቕደስ ወጸ፡ ግና'ቶም መምህር ሕጂ'ውን፡ "ኣይተሓዘለይ፡ ተሪፍካ ኢኻ፣" በሉ።

ኣብ መወዳእታ እቲ ሳልሳይ ተመሃራይ፡ ኣብ'ቲ ቤተመቕደስ ተጸዊዑ ምስ መጸ፡ ብዛዕባ'ቲ ምርመራ ተነግሮ። እቲ ተመሃራይ ከኣ፡ ከምዚ ብምባል መለሰ፡ "ግና ክቡር መምህር፡ ብመሰረት'ቲ ስርዓት ኣብ ቤተ-መቕደስ ኣብ ዝእተወሉ፡ ግድን ኵሉ ግዜ መምህር ንተማሃሪኡ ክቕድሞ ይግባእ። ስለዚ ብኽብረትኩም ፍቓድኩም እንተ ዀይኑ ደድሕሬኹም ስዒበ ክኣቱ'የ።" ነዚ እቶም መምህር ከምዚ ብምባል መለሱ፡ "ኣታ ሻጥር፡ ኵሉ ክምህረካ ዝግባእ ተማሂርካዮ ኢኻ።"

ምዕራፍ ሽዱሽተ - ስልትታት በዳሂ ኩነታት

31. ስልቲ ጽቡቓት ኣንስቲ

ኣብ ማእከል መዓስከር ጸላኢ ዘይምቅዳው ክትፈጥር ጽቡቓት ኣንስቲ ስደደሉ። እዚ ስልቲ ብሰለስተ ጽፍሒ ክሰርሕ'ዩ። ቀዳማይ፡ ነቲ መራሒ፡ ብጽባቐ ሃነይነይ ኣቢሉ፡ ግቡእ ሓላፍነቱ ብምርሳዕ፡ ትኩርነቱ ከም ዝደክም ክገብር'ዩ። ካልኣይ፡ ነቶም ኣብ መጋባአያ ዝርከቡ ካልኦት ሰብኡት፡ ብባህርያቶም ተባኣስቲ ከም ዝዀኑ ብምግባር፡ ናእሽቱ ፍልልያት እናጋነኑ፡ ዕንቅፋት ሓድነትን ምውዳቕ ሞራልን ክገብሮም'ዩ። ሳልሳይ፡ ነተን ኣብ መጋባአያ ዝርከባ ካልኦት ኣንስቲ፡ ብቅንኣት ተደሪኸን ውዲት ብምእላም፡ ነቲ ኩነታት ከም ዘጋድዳኦ ክገብርን'ዩ።

ስርወ ንግስነት ሃን ቻይና

ኣብ 199 ቅ.ል.ክ.፡ ሃጸይ ግዝኣት ሃን፡ ማለት ጋኦዙ፡ ምእንቲ ነቶም ወረርቲ ሓይሊ ዛዮንኙ ክምክት፡ ባዕሉ ንሰራዊቱ መሪሑ ተበገሰ። ይኹንምበር እቲ ሃጸይ ንተጻብኦ'ቶም ጎራሓት ሰብ ቀቢላ ክስዕሮም ዝኽእል ኣይነበረን፡ ስለዚ'ውን ኣብ መጻወድያ ኣቲዩ ከቢድ ጉድኣት ወረዶ። ዋላ'ኳ ንሱን እቲ ተረፍ ሰራዊቱን ዑቕባ ክርኸቡ ንከተማ ፒንቼንግ እንተ ኣንሳሓቡ'ውን፡ ብኣስታት 300,000 ሰራዊት ኣፍራስ ተኸርደኑ። ኣብኡ እቲ ሃጸይ ንሸውዓተ መዓልቲ ስንቅን ደገፍ ሰራዊትን ፍጹም ከእቱ ኣብ ዘይኽእለሉ ኩነት ተኸርዲኑ ጸንሐ። እቲ ሃጸይ ብዘይካ ኢድካ ምሃብ ካልእ ኣማራጺ የሎን ኢሉ ኣብ ዝሓስበሉ እዋን ከኣ፡ ካብቶም ኣማኸርቱ ሓደ፡ ማለት ቼንግ ፒንግ፡ ካልእ ስልቲ ተበላሓተ። ቼንግ፡ ነቲ ንሱ ዝውንኖ ዝነበረ ስእሊ ሓንቲ ጽብቕቲ ልእልቲ ቻይና፡ ነታ ሰበይቲ ኣዛዚ ዛዮንኙ ብምስጢር ከም ዝበጽሓ ገበረ። ከምኡውን ምስቲ ስእሊ፡ ከምዚ ስዒቡ ዝንበብ መልእኽቲ ኣተሓሒዙ ለኣኸ፡ "እቲ ናተይ ሃጸይ ነቲ ሰብኣይኪ ኢዱ ክህቦ መዲቡ'ሎ። ስለዚ ምእንቲ መጎሱ ክርከብ፡ ነታ ኣብ ቻይና ብጽባቐኣ እተፈልጠት ሰበይቲ፡ ውሽማኡ ክትኸውን ክሰደሉ'ዩ።" ሰበይቲ ኣዛዚ ዛዮንኙ፡ ነቲ ስእሊ ምስ ርኣየትን ነቲ መልእኽቲ ምስ ኣንበበትን፡ ብቕንኣት ክትዓብድ ደለየት። እዛ መወዳድርታ ትኸውን ጽብቕቲ ሰበይቲ፡ ነቲ ፍሉይ ፍቕሪ ሰብኣያ ከይትወስደላ ብምፍራህ'ውን፡ ነቲ ሰብኣያ ነቲ ክርደና ኣልዒሉ ንሃገሮም ክምለሱ ኣእመነቶ። ጽባሒቱ እቲ ሃጸይ ካብ ድቃሱ ምስ ተበራበረ ከኣ፡ ዛዮንኙ ካብቲ ቦታ ከም ዝኸዱ ስለ ዝፈለጠ፡ ብሰላም ንርእሰ-ከተማኡ ክምለስ ከኣለ።

32. ስልቲ ክፉት ኣፍደገታት ከተማ

ጸላኢኻ ብቑጽሪ ምስ ዝዛይደካን ብሰንኪ'ቲ ዘሎኻዮ ኩነታት ክትጉበጥ ምዃንካ ምስ እትፈልጥን፡ ዝዀነ ይኹን ወትሃደራዊ ምድላዋት ትገብር ከም ዘሎኻ ዘምስል ተግባራት ሓዲግካ ብወዝቢ ተመላለስ። ጸላኢ ክሳዕ ብልክዕ ኩነታትካ ክገልጽ ዘይከኣለ፡ እዚ ዘይልሙድ ተርእዮ ኣብ ልዕሊኡ ምጥርጣር ከስዕብ'ዩ። መጥቃዕቲ ካብ ምፍጻም'ውን ክጎናደብ ይኽእል'ዩ።

ዘመን ሰለስተ ንግስነታት ቻይና

ኣብ 149 ቅ.ል.ክ.፡ እቲ ውሩይ ነዳፊ ስልቲ ኮንግ ሚንግ ካብ ግዝኣት ሹ፡ ነቲ ጸላኢ ዝስልዩ ቅድመ-ሰራዊት ብምብጋስ፡ ኣንጻር ግዝኣት ዌይ መጥቃዕቲ ጀመረ። ነቲ ሰራዊት ዌይ ዝመርሕ ዝነበረ ከኣ፡ ሱማ-ቀዳማይ ኰይኑ፡ ንሱ'ውን ሓምሳ ሽሕ ኣባላት ዘለዎ ቅድመ-ሰራዊት ኣበገሰ። ክልቴኦም ቅድመ-ወራሪታት ተራኺቦም ምስ ተዋግኡ ከኣ፡ ሰራዊት ዌይ ኣብሊሎም ኣብታ መዓልቲ ሰዓሩ። እቶም እተሳዕሩ ኣባላት ሰራዊት ሹ፡ ኣብቲ ቀንዲ ሰራዊት ኮንግ ሚንግ ብጉያ ድሕሪት ምስ ተመልሱ፡ እቶም ኣብኡ ዝጸንሑ ሰራዊት ኣብ ልዕሊ'ቲ ገጽ ብጾቶም ዝርአ ዝነበረ ፍርሂ ተዓዚቦም፡ ኣኺሉ ጸላኢ ክጎብጠና'ዩ ብምባል ብራዕዲ ሃደሙ። ኮንግ ሚንግን ገለ ሒደት ሓለውቱን፡ ሰራዊት ዌይ እግር-እግሮም እናሰዓቦም፡ ኣብ ከተማ ያንግፒንግ ሃደሙ። ኮንግ ሚንግ፡ ብብዙሕ ቁጽሪ ሰራዊት ተዓብሊሉን ድሕሪት ከንሳሕብ ኰነ ነቲ ክርደና ክምክት ኣብ ዘይኽእለሉ ኩነትን ከኣ፡ ነቲ ኣብ ምሉእ ቻይና ውሩይ ዝገበሮ፡ መወዳእታ ኣማራጺ ስልቲ ወሰደ። ካብቲ ዕርዲ ንዅሎም ሓለውቲ ኣልጊሱን ነቲ ባንዴራታት ኣውሪዱን፡ በርባዕቲኡ ሸነኻት ንዘሎ ኣፍደገታት'ቲ ከተማ ጋሕ ኣቢሉ ከፈቶ። ሱማ-ቀዳማይ ኣብቲ ከተማ ኣብ ዝበጽሓሉ፡ ገለ ሒደት ኣረግቶት ሰብኡት ጥራይ፡ ኣብ ውሽጢ'ቲ ቀጽሪ ብዘይ ፋዕራ ክኹስትሩ ተዓዘበ። ኮንግ ሚንግ ካብቲ መሐለዊ ግምቢ ኣብ ሓደ ኰፍ ኢሉ፡ ብፍሽኽታ ሙዚቃ ዑድ ክጻወት ይርአ ነበረ። ሱማ-ቀዳማይ ነቶም ኣማኸርቱ ከምዚ በሎም፡ "እቲ ሰብኣይ ብሰንከይ ብዙሕ እተመችኦ ይመስል። ብርግጽ ንኹላትና ኣብ ጥፍኣት ክመርሓና ዓሚቕ ውዲት ኣዋዲዱ'ሎ።" እቲ ዝገብሩዎ ነገር ጠፊኡዎም፡ ተዓኒዶም ደው ኣብ ዝበሉሉ፡ ህዱእ ድምጺ ዑድ ኮንግ ሚንግ ኣብ ኣእዛኖም በጺሑ ንስክፍታኦም ኣግደዶ። እዚ ፍሉይ ተርእዮ ኣዝዩ ዘጠራጥር ብምዃኑን ነቲ ብብልሒ እተዳለወ መጻወድያ ብምፍራህን፡ ሱማ-ቀዳማይ ሰራዊቱ ድሕሪት መሊሱ ኣንሰሓበ። እቲ ሰራዊት ምስ ከደ'ውን፡ ኮንግ ሚንግን ተረፍ ሰራዊቱን ኣንጻር ተጠዊዮም ብምብጋስ፡ ብሰላም ኣብ ርእሰ-ከተማኦም ተመልሱ።

33. ስልቲ ዘይምቅዳው ምዝራእ

ብምስጢር ኣብ መንጐኡን ኣዕሩኽቱን፡ ሰብ ኪዳኑን፡ ኣማኸርቱን፡ ስድራ-ቤቱን፡ ኣዘዝቱን፡ ወተሃደራቱን ህዝቡን፡ ዘይምቅዳው ብምፍጣር፡ ነቲ ዓቕሚ ምውጋእ ጸላኢኻ ኣዳኽም። ኣቓልቦኡ ውሽጣዊ ግርጭት ንምፍታሕ ኣብ ዝውጠጠሉ፡ እቲ ዓቕሚ መጥቃዕቲ ምፍጻሙ ወይ ምክልኻሉ ክዳኸም'ዩ።

ዘመን ሽዱሽተ ስርወ-ንግስነታት ቻይና

ኣብቲ ዳሕራዋይ እዋን ስርወ-ንግስነት ዌይ፡ ሃጸይ ታይ ዉ፡ ሚእቲ ሽሕ ሰራዊት መሪሑ፡ ኣንጻር ጀነራል ግዝኣት ሶንግ፡ ማለት ዛንግ ዚ፡ ተበገሰ። እቲ ሃጸይ ምስቶም ሓያላት ሰራዊቱ ኰይኑ፡ ንጀነራል ዛንግ እግሪ እግሪ እናሳዓበ፡ ኣብ ከተማ ዩ ገጹ ብምድፋእ ኣብኡ ዓገቶ። እቲ ከተማ ጽኑዕ ዕርዲ ስለ ዝነበሮ ከኣ፡ እቲ ሃጸይ ከካብቦን እቶም ተከላኸልቲ ብሰንኪ ጥሜት ኢዶም ክህቡን መደበ። እቲ ሃጸይ በቲ ህልው ብልጫኡ ተኣማሚኑ'ውን፡ ኣብ ልዕሊ ካሮሳ ዓብዪ ብርለ ወይኒ ጽዒኑ ንኣፍደገ'ቲ ከተማ ብምስዳድ፡ ከምቲ ልምዲ ቅድሚ ነቲ ከበባ ምጅምሩ ወይኒ ክለዋወጡ መልእኽቲ ሰደደ። ዛንግ ዚ'ውን፡ ነዚ ኣጋጣሚ ተጠቒሙ ብቕልጡፍ ወሳኒ ዝዀነ ውግእ እንተ ዘየካዪዱ ክሰዓር ምዃኑ ፈለጠ። ገለ ወተሃደራት ነቲ ወይኒ ብምስጋና ንኽቕበሉዎ ብምስዳድ'ውን፡ ብወገኑ ካልእ ብማሕተም'ቶም ጸሞቕቲ ወይኒ እተዓሸገ ዓብዪ ብርለ ወይኒ ኣረከበ። እቲ ወይኒ ኣብ ዋንጫ ምስ ተቐድሐ ከኣ፡ እቲ ሃጸይ ሽንቲ ምዃኑ ፈለጠ። እዚ ኣብ ቅድሚ'ቶም ሰራዊቱ ነቲ ሃጸይ ስለ ዘሕፈሮ፡ ብነድሪ ኣብቲ ከተማ ቅልጡፍ መጥቃዕቲ ክፍጽሙ ኣዘዘ። እቶም ተከላኸልቲ ግቡእ ምድላዋት ጌሮም ስለ ዝነበሩ ግና፡ እቲ ሬሳታት'ቶም እተቐትሉ ሰራዊት'ቲ ሃጸይ ተጸፍጺፉ ዳርጋ ልዕሊ'ቲ ዕርድታት በጽሐ። ብሰንኪ'ቲ ታህዋኹን ነድሩን'ውን፡ እቲ ሃጸይ ፍርቂ ሰራዊቱ ሰኣነ።

34. ስልቲ ገዛእ ርእስኻ ምጉዳእ

ጕዱእ መሲልካ ምቕራብ ክልተ ኣገዳስነት ኣለዎ። ቀዳማይ፡ ድሕር ደጊም ጸላኢ ከም ሓደገይና ስለ ዘይሓስበካ፡ ተደናጊሩ ካብ ሓለውኡ ክታኸስ'ዩ። ካልኣይ፡ እቲ መጕዳእቲ ብሰሪ ሓባራዊ ጸላኢ ከም ዝዀነ ኣምሲልካ ብምቕራብ፡ ካብ ጸላኢ ፍታው እትረኽበሉ'ዩ።

ዘመን ኢዶ ጃፓን

ኣብ እዋን ዘመን ቶኩጋዋ፡ ካኤይ ጁዞ እተባህለ ሰላይ-ነበር ስለ እተጠርጠረ፡ ሓደጋ ሞት ኣብ ርእሲኡ ኣንጸላለወ። ኣጋጣሚ ኰይኑ እቲ ክቐትሎ እተላእኸ ሰብ፡ ቶንቤ እተባህለ ምስኡ ቀደም ሌላ ዝነበሮ ነበረ። ነቲ ቅድሚ ነዊሕ እዋን ኣትሒዙ ዓርኩ ንዝነበረ ክቐትሎ ድሌት ስለ ዘይነበሮ'ውን፡ ቶንቤን ጁዞ ነዚ ስዒቡ ዘሎ ብሉጽ መናውራ ኣዳለዉ። ቶንቤ ንጁዞ ከም እሱር ኣብቲ ሾጋን፡ ማለት ኣዛዚ ኵሎም ወትሃደራት ወይ ሳሙራይ ጃፓን፡ ኣምጽኦ። ጁዞ ነቲ ሾጋን ምእንቲ መወዳእታ እዋን ህይወቱ ብኽብሪ ክፍጽም፡ ሓደ መወዳእታ ጠለብ ለመኖ። ንሱ ከኣ ሃራኪሪ፡ ማለት ከምቲ ቀደም እዋን ኣብ ጃፓን ብወግዒ ዝፍጸም ዝነበረ፡ ብኽብሪ ብሴፍ ገዛእ ከብዱ ወጊኡ መዓንጥኡ ብምውጻእ፡ ነፍሰ ቕትለት ክፍጽም ነበረ። እቲ ሾጋን'ውን፡ ምእንቲ እቲ ዕሉል ሰላይ፡ ኣብ እዋን ሞት ንዘለዎ ትብዓት ክርኢ ተሃንጢዩ ኣፍቐደሉ። ጁዞ እቲ ብታንቶ ዝፍለጥ ሓጺር ሸነት ምስ ተዋህቦ ከኣ፡ ኣብ ውሽጢ ከብዱ ወጊኡ ኣእቲዩ፡ ጎድኒ ገጹ ብምትርታር፡ ቅድሚ ኣብ ልዕሊኡ ምውዳቑ፡ መዓናጥኡ ኣብ ምድሪ ከዓዎ። እቶም ሓለውቲ ሬሳኡ ኣውጺኦም ኣብ ቀጽረ-ማይ'ቲ ግምቢ ደርበዩዎ። ድሕር ሒደት እዋን፡ ጁዞ ብህድኣት ኣብቲ ገምገም ገጹ ብምሕባስ፡ ካብቲ ዞባ ሃዲሙ ኣምለጠ። እቲ ዝና ጅግንነቱ ሃራኪሪ ክፍጽም ከም ዘኽእሎ ስለ ዝኣመነ፡ ጁዞ ምውቲ ወኻርያ ኣብ ዙርያ'ቲ ከብዱ ኣሲሩ ነበረ። እቲ መዓናጡ ወኻርያ ምስ ወጸ ከኣ፡ ካብ መዓናጡ ሰብ ዋላ ዝፍለ ኣይነበረን።

35. ስልቲ ጥሙር ስልትታት

ኣብ ኣገዳሲ ጉዳያት ሓያሎ ስልትታት ኣብ ሓደ ግዜ ብሓባር ክፍጸም ይግባእ። ኣብ ሓፈሻዊ ውጥንካ እተፈላለየ መስርሕ ንድፊ ኣዳልው። በዚ ኣገባብ ሓደ ስልቲ እንተ ፈሺሉ፡ ጌና ካልኦት ሓያሎ ደገፍ ዝዀኑኻ ክህልዉኻ'ዮም።

ዘመን ተዋጋእቲ መንግስታት ቻይና

ኣብ 284 ቅ.ል.ክ.፡ መንግስቲ ያን ን ቺ ኣጥቂዑ ሰዓረ። እቶም ኣብ ትሕቲ ኣዛዚ ቲዬን ታን ዝነበሩ ተረፍ ሰራዊት ቺ፡ መወዳእታ እዋን ፈተነ ምክልኻል ክገብሩ፡ ኣብ ከተማ ጂ ሞ ሃደሙ። ፈለማ፡ ቲዬን ታን ኣንስቲ ኣብቲ መንደቕ መከላኸሊ'ቲ ከተማ ብምስራዕ፡ ምእንቲ ብሰላም ነቲ ከተማ ከረክቡ፡ ኣንስትን ቆልዑን ምሕረት ክግበረሎም ዝጠልብ ጽሑፍ፡ ምስ ወርቅን ካልእ ሃብትን ካብ ሃብታማት'ቲ ከተማ ብምእካብ፡ ንጀነራል ቺ ቼ ሰደደሉ። እዚ ፍጻመ ንቺ ቼ፡ እቲ ከተማ ብርግጽ ስዩም ክብል ቀሪቡ'ዩ፡ ኢሉ ከም ዝኣምን ስለ ዝገበሮ፡ እቶም ወተሃደራቱ ካብ ሓለዋኦም ክዛነዩ ኣፍቐደሎም። ድሕር'ዚ ግቡእ ምድላው፡ ቲዬን ታን፡ እቲ ጸረ-መጥቃዕቲ ዝወስደሉ እዋን ሕጂ'ዩ ብምባል ሓሰበ። ፈለማ ነቶም ተቐመጥቲ'ቲ ከተማ ከበሮን ድስቲ ኰስኰስትን ሒዞም ከም ዝመጹ ብምግባር፡ ምልክት ኣብ ዝወሃበሉ እዋን፡ ብዝከኣሎም ልዑል ድምጺ ክገብሩ ኣዘዞም። ካብኡ ብውሽጢ ወገን መናድቕ'ቲ ከተማ ነዃላት ኣግበረ። ብምቕጻል ንመጓሰ ከብቲ ስግንጢር ሕብሪ ለኺዩ፡ ኣብ ኣቕራኖም ካራን ማዕጺድን ኣብ ጭራኦም ከኣ ሽግ ኣስረ። ቀቅድሚ ጸሓይ ምብራቓ'ውን፡ ሰለስተ ፍጻመታት በብሓደ ብቕጽበት ተኸታቲሉ ተፈጸመ። እቶም ተቐመጥቲ'ቲ ከተማ፡ እተፈላለየ ዘይቃደው ድምጽታት ምስ ገበሩ፡ ነቶም ሰራዊት ያን ኣሰምበዶም። ካብኡ እቲ ኣብ ጭራታት'ቶም ከብቲ ዘሎ ሽግ ተወሊዑ፡ ብማእከል ነዃል'ቲ መንደቕ ተፈነዉ። እቶም እተቖጥዑ እንስሳታት ከም ዕቡድ እናጎየዩ ንመዓስከር ያን ብምእታው፡ ብኣቕራኖም ነቶም ዝሰንበዱ ውተሃደራት እናቐተሉ ብጭራኦም ተንዳታት ኣቓጸሉ። ካብኡ እቶም ብሉጻት ሰራዊት ቺ፡ ነቶም ድሮ ሰንቢዶምን ፍጹም ተደናጊሮምን ዝነበሩ ሰራዊት ከጥቅዑ፡ በቲ ኣፍደገታት ኣቢሎም ወጹ። ቲዬን ታን ንሰራዊት ያን ስዒሩ ጥራይ ዘይኮነ፡ ልዕሊ ሰብዓ ከተማታት ክቖጻጸር ከኣለ።

36. ኵሉ እንተ ፈሺሉ ኣንሳሕብ

እቲ እዋናዊ ዘሎኻዮ ኩነት ኣብ ስዕረት ዘምርሕ ምዃኑ እንተ ነጺሩ፡ ኣንሳሒብካ ዳግም ተወደብ።

ስርወ-ንግስነት ሚንግ ቻይና

ሃጸይ ሚንግ፡ ማለት ህዌይ ቲ፡ ብዘይካ ነቲ ከም ጽሉሉ ተመሲሉ ዝነብር፡ ነቶም ኵሎም ካልኦት ሓወቦታቱ ኣወገዶም። እዚ ሓወቦ ባዕሉ፡ ልኡል ግዝኣት ያን፡ ኣብ 1403 ዓ.ም.፡ ነቲ ዙፋን ክቖጻጸር ገዚፍ ሰራዊት ሒዙ ኣብ ርእሰ-ከተማ ናንኪንግ ገጹ ኣምርሐ። እቲ ከተማ ምስ ተኸርደነ'ውን፡ እቲ ሃጸይ ነፍሰ-ቕትለት ክፍጽም ደለየ። ይኹንምበር ሓደ ስሉብ ኣገልጋሊኡ ከምኡ ከይፍጽም ደው ኣቢሉ፡ እቲ ኣቦሓጎኡ፡ ማለት ሃጸይ ሆንግ ዉ፡ ምናልባት ነቲ ስርወ-ንግስነት ዝፈታተን ሓደገይና ቅልውላው ምስ ዘጓንፍ ክውሰድ ዝግብኦ ስጉምትን እቲ ኣብቲ እዋን ኣብ ስልጣን ዘሎ ሃጸይ ክኸፍቶ ከም ዝግባእን ዝእዝዝ መምርሒ ዝሓዘ ከብሒ፡ ኣብ ትሕቲ ሓልዮቱ ክጸንሕ ከም ዝሃቦ ገለጸሉ።

“በል ሕጂውኑ ንኽፈቶ፣" በለ'ቲ ሃጸይ፡ "ኣቦይ ኣብዚ እንተ ዝህልዉ እንታይ ከም ዝገብር ንርአ።" እቲ መኽደን ምስ ተላዕለ፡ እቲ ከብሒ፥ ቀሚሽ ፈላሲ፡ ዲፕሎማ ፡ ላማን ዓሰርተ ሕጡብ ብሩርን ሒዙ ነበረ። እቲ ሃጸይ እቲ መልእኽቲ ሽዑንሽዑ ስለ ዝተረድኦ'ውን፡ ካብቲ ቤተ-መንግስቲ ምስ ዕታሮ ኣገልገልቱ ብውሽጢ ሕቡእ ገለርያ ኣቢሉ ንቤተ-መቕደስ ቡዲስት ሃደመ። ኣብኡ ጸጉሩ ተላጺዩ ነቲ ቀሚሽ ተኸድነ። ካብቲ ከተማ ወጺኡ'ውን፡ ክሳብ'ቲ ኣውራጃ ሲቹዋን ብምኻድ፡ ኣብቲ ኣብ ርሑቕ ቦታ ዝርከብ ደብሪ ብሕቡእ ክነብር ጀመረ።

ኣብ መንጕኡ፡ እቲ ቤተ-መንግስቲ ኣብ እዋን'ቲ ውግእ ስለ ዝነደደ፡ እቲ ሃጸይ ብሰንኪ'ቲ ሓዊ ከም ዝሞተ ተገሚቱ ነበረ። ድሕር ኣርብዓ ዓመት፡ ኣብ እዋን ንግስነት ሃጸይ ዪንግ ሱንግ (ድሕሪ እዋን ህዌይ ቲ መበል ራብዓይ)፡ ሓደ ሽማግለ ፈላሲ ቡዲስት፡ ኣብቲ መጋባአያ ብምቕራብ፡ ኣነ እቲ ቀደም ዝነበረ ሃጸይ ህዌይ ቲ'የ ብምባል ገለጹ። እቶም ሰብኣይ መደናገሪ ምዃኖም ተፈልጠ፡ ግና ህዌይ ቲ ገና ብህይወት ኣሎ ዝብል ወረ ክናዛሕ ጀመረ። ነቲ ጉዳይ ንምህዳእን መዛዘሚ ክግበረሉን፡ ወግዓዊ ምርመራ ምስ ተኻየደ፡ ብርግጽ ህዌይ ቲ ብህይወት ከም ዘሎን ፈላሲ ቡዲስት ኰይኑ ይነብር ከም ዘሎን ተፈልጠ። እቲ ሃጸይ-ቀደም ኣብቲ ርእሰ-ከተማ ንኽምለስ ብዓብዪ ጽምብል ተዓዲሙ'ውን፡ መወዳእታ እዋናት ህይወቱ ከም ጋሻ ኣብቲ ቤተ-መንግስቲ ተቐመጠ። ይኹንምበር ወርትግ ኣብ ትሕቲ ስውር ሓለዋ ነበረ።

ምንጪ፥ ሰላሳን ሽዱሽተን ስልትታት፣ ምስጢራዊ ጥበብ ውግእ ቻይና

- ብመኣ

Back to the blog